Жасанды интеллект жұмыссыз қалдыра ма?

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған ақпаратқа сүйене отырып жаңалық таратты..

Қазіргі кезде жасанды интеллект көптеген салада жүйені автоматтандыра бастады. Дегенмен алдағы жылдары ол кеңінен қолданылса, заң, медицина, қаржы сияқты жоғары білім мен тәжірибені талап ететін салаларда да елеулі өзгерістер болуы мүмкін. Ал өндіріс пен логистикада автоматтандыру үдерісінің қарқыны байқалады. Қазірдің өзінде-ақ қайталанатын қол еңбегі, қойма жұмысы, жүк тасымалы роботтардың қолына өтіп үлгерген.

Автоматтандырылатын мамандықтар

Бүгінгі нарықта жасанды интеллект негізіндегі автономды жүк көліктері, роботтандырылған қоймалар мен конвейерлік желілер көбейе бастады. Алайда сарапшылардың айтуынша, мұндай технологиялар адам еңбегін толық алмастыра алмайды: оларды бақылау, күтіп ұстау, дұрыс үйлестіру қажет. Егер бұл тепе-теңдік сақталмаса, автоматтандыру күткен нәтижені бермей, керісінше шығынға әкелуі мүмкін.

Қаржы мен банк секторында жасанды интеллект деректерді талдау, тәуекелді бағалау, есеп жүргізу сияқты жұмыстарды күннен-күнге жақсы атқарып келеді. Соның әсерінен деректер талдаушысы, тәуекел-менеджері, бухгалтер, аудитор, әкімші-ассистент сияқты кейбір мамандықтарға сұраныс төмендеуі мүмкін. Ірі компаниялар құжат айналымы мен кеңсе жұмыстарының бір бөлігін интеллектуалды жүйелерге жүктеп, әкімшілік жұмыстарды оңтайландырып жатыр.

Медиа саласында да өзгеріс бар. Жасанды интеллект қарапайым жаңалықтар мен қысқа ақпараттық мәтіндерді автоматты түрде жаза алады, кейбір агенттіктер бұл тәсілді тәжірибеде қолданып та отыр. Зерттеулер журналистер мен жазушылар жұмысының едәуір бөлігін ЖИ көмегімен-ақ орындауға болатынын көрсетті. Әйтсе де терең талдау, зерттеу, қоғам үшін маңызды ақпаратты талдап-түсіндіру сияқты міндеттерде нейрожелі әзірге көмекші құрал ретінде ғана жарайды.

IT саласының өзі де бұл өзгерістен тыс қалған жоқ. Қарапайым код жазу, тестілеу сияқты бастапқы деңгейдегі тапсырмаларды жасанды интеллект құралдары оңай орындайды. Соның нәтижесінде тәжірибесі аз мамандарға сұраныс азайып, ал тәжірибелі, білікті кадрлардың рөлі күшейе түсті. Көптеген компания шағын топтан тұратын, бірақ өнімділігі жоғары командаларға көше бастады.

Адамды алмастыра алмайды

Жасанды интеллект қанша дамыса да, оны толық алмастыра алмайтын немесе адаммен бірлесіп қана атқарылатын жұмыстар бар. Мұны халықаралық ұйымдардың деректері де растайды. Дүниежүзілік экономикалық форумның (WEF) соңғы есептеріне сәйкес адам денесінің ептілігі мен нақты ортаға бейімделуді талап ететін физикалық еңбек түрлерін ЖИ жақын жылдары толық игере алмайды. 2020 жылы 2025 жылға қарай жұмыстың 47 пайызы роботтарға өтеді деген болжам жасалған еді. Алайда бұл болжам қайта қаралып, 2027 жылға қарай автоматтандырылатын еңбек үлесі небәрі 42 пайыз болуы мүмкін екені айтылды.

Құрылыс, жөндеу, ауыл шаруашылығы, көлік жүргізу сияқты салаларда адам еңбегі бұрынғыдай маңызды болып қала бермек. Сарапшылардың пікірінше, ауыл шаруашылығы техникасын жүргізетін операторлар, жүк көлігі мен автобус жүргізушілері, слесарьлар, дәнекерлеушілер, сантехниктер мен электр монтаждаушылар алдағы жылдары да сұранысқа ие болады. Себебі адам миының басты артықшылығы – оның денемен тікелей байланыста жұмыс істеуі, күтпеген жағдайда жедел шешім қабылдай алуы. «BBC» сараптамаларына сәйкес әлеуметтік қызметкерлер, күтім көрсету саласының мамандары, тәрбиешілер мен психотерапевтер нейрожелі алмастыра алмайтын кәсіптер қатарында. Эмоцияны түсіну, жанашырлық таныту, сенім орнату сияқты қасиеттер алгоритмге тән емес. Медицинада да жасанды интеллект диагноз қоюда немесе рентген, МРТ суреттерін талдауда көмектескенімен, науқаспен сөйлесу, психологиялық қолдау көрсету, күрделі әрі жауапты шешім қабылдау дәрігерлер мен мейірбикелердің еншісінде қалады. Ал «The Guardian» мәліметінше, ауруханаларда ЖИ көбіне кеңесші құрал ретінде қолданылып, дәрігерлердің уақытын үнемдеуге ғана қызмет етеді.

Шығармашылықты талап ететін жұмыстар да адамсыз жүзеге аспайды. «WEF»-тің 2023 жылғы баяндамасында жасанды интеллект креативті ойлау мен түпнұсқа идея тудыруды қажет ететін мамандықтарды алмастыра алмайтыны көрсетілген. Ғылыми зерттеушілерге, инженерлерге, стратегиялық жоспарлаушыларға ЖИ есептеулерді жеделдететін құрал болғанымен, жаңалық ашу, бағыт-бағдар белгілеу адамның сыни ойлауына тәуелді. «OpenAI» зерттеулерінде де ғылыми талдау мен сын тұрғысынан ойлау қабілетін қажет ететін маңызды салаларға ЖИ аса ықпал ете алмайтыны айтылған.

Сонымен қатар көптеген салада жасанды интеллект адамды алмастыратын емес, онымен бірге жұмыс істейтін құралға айналып келеді. MIT профессоры Дэвид Аутордың айтуынша, жаппай жұмыссыздық қаупінен гөрі, қызметкерлердің ЖИ-мен бірлесіп жұмыс істеуге бейімделуі маңыздырақ. «McKinsey Global Institute» дерегінше, қазірдің өзінде компаниялардың 50–60 пайызы жасанды интеллектіні жұмыс барысына енгізе бастаған.

Нарық қалай құбылады?

Жасанды интеллектінің еңбек нарығына жедел енуі уақытша кері әсер тудыруы мүмкін. АҚШ нарығын зерттеген «Goldman Sachs» сарапшыларының бағалауынша, ЖИ кеңінен қолданылған жағдайда жұмыссыздық деңгейі өтпелі кезеңде 0,5 пайызға өсуі ықтимал. Бұл шамамен еңбекке жарамды халықтың 2,5 пайызына тең. Гарвард университетінің экономисі Лоуренс Кацтың айтуынша, жасанды интеллект кейбір жұмыс түрін жойғанымен, оның орнына жаңа қызмет пен міндеттерді қалыптастырады. Бұған тарих та дәлел. Өткен ғасырда механикаландыру мен автоматтандыру ауыл шаруашылығындағы жұмысшылар санын күрт азайтты, бірақ өндіріс пен қызмет көрсету саласында миллиондаған жаңа жұмыс орны пайда болды. Дәл осындай үрдіс қазір де қайталануы ықтимал. «Goldman Sachs» экономистері жүргізген талдау да осы пікірді қуаттайды. Олар технологияға қатысты «адам еңбегі толық жойылады» деген пессимистік болжамдар тарихта талай мәрте айтылғанын, бірақ олардың көпшілігі шындыққа айналмағанын атап өтеді. Зерттеуде мынадай дерек келтіріпті: «1940 жылдан бері АҚШ-та жұмыс істеп жүрген адамдардың 60 пайызы бұрын мүлде болмаған кәсіптерде еңбек етеді. Ал кейінгі 80 жылда пайда болған жұмыс орындарының 85 пайыздан астамы технологияның арқасында ашылған». Бұл жасанды интеллект те жаңа мамандықтар қалыптастыратынын аңғартады. Ұлыбританияда жүргізілген талдаулар да осыған саяды. Тони Блэр институтының болжамынша, алдағы жылдары жеке секторда 3 миллионға дейін жұмыс орны қысқаруы мүмкін, бірақ ЖИ экономикасы дамыған сайын жаңа қызмет түрлері пайда болып, айтарлықтай жұмыссыздық өсімі болмайды.

Жасанды интеллектінің жаппай енгізілуі технологиялық қана емес, әлеуметтік мәселе ретінде де қарастырылып отыр. Сарапшылардың ескертуінше, егер қоғам бұл өзгеріске дер кезінде бейімделмесе, ЖИ әлеуметтік теңсіздікке алып келеді. Жасанды интеллект ірі компаниялар мен жоғары табысты топтардың мүмкіндігін арттырып, орта таптағы бірқатар қызмет түрін қысқартқанда, бай мен кедей арасындағы табыс айырмасы ұлғайып, әлеуметтік алшақтық күшейе түседі. Мәселен, автоматтандыру көбіне кеңсе, әкімшілік, орта буын қызметкерлеріне әсер етеді. Бұл санаттағы мамандардың бір бөлігі жұмысынан айырылып, төменірек ақы төленетін жұмысқа жалдануы мүмкін. «McKinsey» есебіне сүйенсек, АҚШ-та 2030 жылға қарай шамамен 12 миллион адам басқа кәсіпке ауысады. Оның ішінде төмен жалақы алатын қызметкерлер жоғары табысты мамандарға қарағанда 14 есе жиі мамандық өзгертуге мәжбүр болады. Бұл еңбек нарығында қайта даярлау мен жаңа дағдыларды меңгерудің маңызын күшейтеді. Сарапшылардың сөзінше, бұның шешімі – қайта оқыту мен өмір бойы білім алу..

Көп оқыған озады

«Guardian» шолушысы Эрин Линг үкіметтер мен компаниялар азаматтарды жаңа экономика талаптарына бейімдейтін жаппай оқыту бағдарламаларын іске қосуға тиіс екенін атап өтеді. Оның пікірінше, адамдарға бір мамандық қана емес, бірнеше рет кәсіби бағыт ауыстыруға мүмкіндік беретін дағдылар қажет. Осы тұрғыдан алғанда, елімізде қолға алынған жасанды интеллект пен цифрлық дағдыларды дамытуға бағытталған ұлттық бағдарлама алдағы өзгерістерді күтпей, алдын ала жасалған қадам деуге болады. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің мәліметінше, 2025 жылдың өзінде 900 мыңнан астам азамат жасанды интеллект пен цифрлық дағдылар бойынша оқудан өткен. Кадр даярлау бағытында «Tech Orda» арқылы 9 мыңнан астам адам жаңа IT-мамандықты меңгерген. «Tomorrow School» жобасына қызығушылық бұдан да көп. Бағдарламаға 17 879 өтінім түсіп, соның негізінде бүгінде 350-ден астам студент 18 айлық тереңдетілген білім алып жатыр. Жасөспірімдер сегментінде де сұраныс жоғары. «TUMO Astana» орталығына 2 361 өтінім беріліп, 1 134 бала оқуға қабылданған. Жоғары білім жүйесінде «AI Sana» бағдарламасы арқылы 650 мыңнан астам студент сертификат алып, цифрлық экономика талаптарына бейімделген. Мемлекеттік басқару саласында 50 мыңнан астам мемлекеттік қызметші «AI Qyzmet» бағдарламасы арқылы жасанды интеллектіні күнделікті жұмысында қолдануды бастаған. Ал білім жүйесінде 300 мыңға жуық педагог оқу барысында ЖИ құралдарын пайдалану дағдыларын меңгерген. Жаппай қолжетімді онлайн-оқыту да кең ауқымды қамтып отыр.

Соңғы жаңалықтар