ЖИ туралы заң нені көздейді?

Жақында Парламент «Жасанды интеллект туралы» және онымен байланысты ілеспе заңды екінші оқылымда қабылдады. Бұл заң – еліміздің цифрлық даму бағытын нақты құқықтық негізге көшіру жолындағы маңызды қадам. Заң 7 тараудан, 28 баптан тұрады. Құжатта «жасанды интеллект», «жасанды интеллект жүйесі», «модель», «деректер кітапханасы», «синтетикалық нәтиже» сияқты ұғымдарға алғаш рет ресми анықтама берілді. Бұдан өзге қандай бағыттар қамтылды, шолып шықтық.

Инфографиканы жасаған – Амангелді Қияс, «EQ»

Бірінші оқылымда Сенат құжат­ты Мәжіліске кері қайтарып, бірқа­тар түзету енгізуді ұсынған еді. Сена­торлар, әсіресе, қауіпсіздік пен жауап­кершілік мәселелерін күшейтуді талап еткен. Мәжіліс депутаты Екатерина Смышляеваның ай­туынша, енгізілген толықтырулар заң­ның мазмұнын өзгертпейді, түсіндіру және нақтылау сипатында ғана. Оның айтуын­ша, заң жобасы еліміздің цифрлық егемендігін күшейтуге және ұлттық деректер қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған. «ЖИ жүйелері енді ашық, жабық және локалды түрде қолда­нылатын болады. Локалды модельдер  ұлттық мәдениет пен тілдік ерекшелікті сақтау үшін аса маңызды. Олар қазақ тіліндегі цифрлық коммуникацияны күшейтіп, мемлекеттік сектор мен білім саласында қолданылатын негізгі құралға айналады», дейді депутат.

Жаңа заң жасанды интеллект сала­сындағы құқықтық және ұйымдас­тырушылық қатынастарды реттеуді көздейді. Ол ЖИ технологияларын қолдануда ашықтық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордағы қолдану ерекшеліктерін айқындайды. Сонымен қатар заң Үкіметтің осы саладағы сая­сатты қалыптастыру және іске асыру жөніндегі өкілеттігін кеңейтеді. Бұл қадам жасанды интеллектіге негіз­дел­ген инновацияларды да­мытуға, отандық ІТ-индустрия мен цифрлық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған. Жаңа заң күшіне енген соң, жасанды интеллектінің дамуы нақты құқықтық алаңға шығып, азаматтардың де­ректерін қорғау мен этикалық қа­ғи­даларды сақтау тетіктері де нығая түспек.

Құжатта қауіпсіздік пен адам құқын қорғау мәселелеріне ерекше назар аударылған. Заң бойынша жасанды интеллект жүйелері қауіп-қатер деңгейіне қарай – төменнен жоғарыға дейін жіктеледі. Қауіп деңгейі жоғары жүйелер «аса маңызды ақпараттық және коммуникациялық инфрақұрылым нысандарына» жатқызылады. Бұл олардың қауіпсіздігін қатаң бақылауда ұстауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар жасанды интеллект жүйелері автономия деңгейі бойынша да бөлінеді. Мысалы, жүргізушісіз көліктер секілді толық автоном жүйелер  арнайы заңнамалық негізде ғана қолданылмақ. Ең бастысы, заң адамға зиян келтіруі мүмкін жасанды интеллект функцияларына нақты тыйымдар қояды. Атап айтқанда, енді:

Азаматтың келісімінсіз оның мінез-құлқына ықпал ететін ЖИ жүйесін қолдануға; Адамның жасы, денсаулығы немесе әлеуметтік жағдайын әдейі пайдалануға; Адамдарға әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке қасиеттеріне қарай баға беруге (әлеуметтік скоринг); Адамның эмоциясын келісімінсіз талдауға; Заңда рұқсат етілмеген жағдайда қоғамдық орындарда бет әлпетті тануға; Заңмен тыйым салынған жасанды нәтиже жасау мен таратуға қатаң шектеу қойылады. Бұл нормалар жасанды интеллектінің адам өміріне теріс әсерін азайтып, технологиялардың этикалық және қауіпсіз дамуын қамтамасыз етуді көздейді. Еліміз осылайша ЖИ саласында адам құқын бірінші орынға қойған әлем елдерінің қатарына қосылып отыр.

Сонымен қатар ЖИ кө­­ме­гі­мен жасалған кез келген мате­риал – м­ә­тін, фото, бейне немесе аудио мін­детті түрде арнайы таңба­мен белгіленуге тиіс. Заң бойынша мұндай синтетикалық контент компьютерде оқылатын пішімде және көзге бірден түсетін ескертумен белгіленеді. Сарапшылардың пікі­рінше, бұл талап қо­ғамның сенімін арттырып, технология жетістіктерін қауіпсіз пайдалануға жол ашады.

Құжат авторлық құқық мәселесін де рет­­тейді. Адамның шығар­­ма­шы­­лық қа­ты­­суын­сыз тек жасанды интел­лект арқылы жасал­ған жұмыстар автор­лық құқықпен қорғал­майды. Алайда пайда­лану­шылардың шығармашылық сипаттағы сұраулары немесе идеялары – заң жүзінде авторлық құқық нысаны ретінде танылуы мүмкін. ЖИ жүйесін оқыту барысында шығармалар мен ғылыми еңбектерді пайдалану олардың авторы арнайы тыйым салмаған жағдайда ғана рұқсат етіледі.

Тағы бір маңызды жаңалық – жасанды интеллект келтірген залал үшін жауапкершілік тетігі енгізілді. ЖИ жүйелерінің иелері мен операторлары пайдаланушыларға келген залал үшін жауап береді. Ал мұндай тәуекелдерді сақтандыру әзірге ерікті негізде жүзеге асырылмақ, бірақ ол азаматтардың құқын қорғаудың маңызды құралы ретінде қарастырылып отыр. Жалпы алғанда, жаңа заңның нормалары жасанды интеллект дәуіріндегі адам құқын қорғау ісінде халықаралық стандарттарға толық сай келеді.

Қабылданған заң аясында елімізде Ұлттық жасанды интеллект платформасы құрылмақ. Бұл – ЖИ өнімдерін әзірлеу мен пайдалану үшін бірыңғай инфрақұрылым қалыптастыратын заманауи жүйе. Платформа әзірлеушілерге арнайы құралдар жиынтығын, деректер кітапханаларын және үлгілерді үйретуге арналған ресурстарды ұсынады. Ілеспе түзетулер арқылы платформаға электронды ақпараттық ресурстарға қол жеткізу тетігі де бекітілген.

Жасанды интеллект секторын да­мы­­туға мемлекет тарапынан ке­шен­ді қолдау көрсетіледі. Оның ішінде ғылыми зерттеу­лер мен әзір­лемелерді қаржыландыру, білім бағдарламаларын дамыту, халықаралық ынтымақтастық орнату бағыттары бар. Сонымен бірге заңда жасанды интеллект саласындағы барлық қатысушының құқы мен міндеті нақты белгіленген. Енді ЖИ жүйесінің иелері өз өнімдерін пайдалану шарттарын айқындап, қауіп-қатерлерді басқару және құқын қорғау тетіктерін заңды түрде қолдана алады. Ал пайдаланушылар үшін жеке деректерді қорғау, ЖИ жүйелерінің жұмыс қағидаттары туралы ақпарат алу және автоматтандырылған шешімдерге қарсы шығу құқы бекітілген.