Адамның ұйқысы қанбаса, миына қалай әсер етеді зерттеу

Түнде дұрыс ұйықтамау адамның шаршауына ғана емес, есте сақтау қабілетінің төмендеуіне, зейіннің нашарлауына және көңіл күйінің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Ғалымдардың зерттеулеріне сәйкес, ұйқының тұрақты түрде жетіспеуі мидың ақпаратты өңдеуіне, шешім қабылдауына және эмоцияларды басқаруына әсер етеді. Әсіресе, бірнеше күн қатарынан жеткілікті демалмаған адамдардың жұмыс өнімділігі төмендеп, қарапайым тапсырмаларды орындау кезінде қателесу ықтималдығы артады.

АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының мәліметінше, 18-60 жас аралығындағы ересектерге тәулігіне кемінде жеті сағат ұйықтау ұсынылады. Дегенмен ұйқының ұзақтығы ғана емес, оның сапасы да маңызды. Адам түнде жеті-сегіз сағат төсекте жатқанымен, жиі оянып, терең ұйықтай алмаса, таңертең өзін шаршаңқы сезінуі мүмкін. Ұйқы кезінде ми күндіз қабылдаған ақпаратты өңдеп, маңызды естеліктердің сақталуына қатысады. Сондықтан ұйқының бұзылуы жаңа ақпаратты меңгеруді қиындатып, бұрын үйренген нәрселерді еске түсіруге кедергі келтіруі ықтимал.

Ұйқы тапшылығының әсерін зерттеген ғалымдар адамның зейіні әсіресе бірсарынды тапсырмаларды орындағанда әлсірейтінін анықтаған. 2003 жылы Sleep журналында жарияланған зерттеуде қатысушылар 14 күн бойы тәулігіне төрт, алты немесе сегіз сағат ұйықтаған. Нәтижесінде төрт және алты сағат ұйықтаған адамдардың танымдық көрсеткіштері біртіндеп нашарлаған. Бір қызығы, олардың көпшілігі өз қабілетінің қаншалықты төмендегенін толық сезбеген. Бұл адамның ұйқысы қанбаса да, өзін жұмыс істеуге қабілетті деп бағалауы мүмкін екенін көрсетеді.

Ұйқының жетіспеуі көңіл күйге де әсер етеді. Адам ашуланшақ болып, күнделікті қиындықтарды бұрынғыдан ауыр қабылдауы мүмкін. 2024 жылы Psychological Bulletin журналында жарияланған, 154 зерттеудің нәтижесін біріктірген ғылыми талдау ұйқы тапшылығы жағымды эмоциялардың азаюымен және мазасыздық белгілерінің күшеюімен байланысты екенін көрсетті. Зерттеуге жалпы саны бес мыңнан астам адам қатысқан. Ғалымдар ұйқының бұзылуы адамның эмоционалдық жағдайына әсер ететінін анықтағанымен, оның деңгейі ұйқы тапшылығының ұзақтығына және адамның жеке ерекшеліктеріне байланысты өзгеретінін атап өткен.

Ұйқы қанбауы денсаулыққа ұзақ мерзімде де әсер етуі мүмкін. Ғылыми зерттеулерде ұйқының тұрақты түрде жетіспеуі жоғары қан қысымы, жүрек-қан тамырлары аурулары, семіздік және екінші типті қант диабеті қаупінің артуымен байланыстырылады. Дегенмен бұл аурулардың барлығы тек ұйқы тапшылығынан пайда болады деген сөз емес. Олардың дамуына тұқым қуалаушылық, тамақтану, қозғалыс белсенділігі және басқа да факторлар әсер етеді.

Мамандар ұйқыны жақсарту үшін күн сайын шамамен бір уақытта жатып, бір уақытта оянуға кеңес береді. Ұйықтар алдында кофеинді сусындарды шектеу, бөлмені қараңғы әрі тыныш ұстау және кешкі уақытта электронды құрылғыларды пайдалануды азайту да көмектесуі мүмкін. Ал демалыс күндері ұзақ ұйықтау жұмыс аптасында жиналған ұйқы тапшылығының барлық салдарын толық жоя алмайды. Сондықтан дәрігерлер бірнеше күн қатарынан аз ұйықтап, кейін бір күнде оның орнын толтыруға тырысқаннан гөрі тұрақты ұйқы тәртібін ұстануды ұсынады.

Егер адам жеткілікті уақыт ұйықтаса да, күндіз үнемі шаршап жүрсе, қатты қорылдаса немесе түнде тынысы тоқтап қалатын жағдайлар байқалса, дәрігерге қаралған жөн. Мұндай белгілер ұйқы апноэсы сияқты аурулармен байланысты болуы мүмкін. Ғалымдардың айтуынша, сапалы ұйқы адамның есте сақтау қабілетін, көңіл күйін және күнделікті жұмысқа қабілеттілігін сақтауда маңызды рөл атқарады.