Актер шындығы қайда жоғалды?

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып жаңалық жариялады..

Әйгілі актриса Фаина Раневская бір сөзінде: «Мен бәрінен де адамның бойындағы талантты жақсы көремін. Бірақ дарынсыздар да жетіп артылады. Мен «ойнау» деген сөзді түсінбеймін, тіпті мойындамаймын да. Балалар ойнасын, музыканттар ойнасын. Ал актер сахнада ғұмыр кешуі керек» деген еді. Бұл – актерлік өнерге қойылған ең қатал әрі ең әділ талаптардың бірі. Осы сөзді бүгінгі сахнамен салыстыра қарасақ, мәселе таланттың бар-жоғында емес, сол таланттың қандай тереңдікке жетіп жатқанында екені анық байқалады.

Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»

Әрине, қазіргі сахнада талант жоқ деу – әділетсіз. Талант бар, техника бар, мектеп бар. Бірақ Раневская айтқан «ғұмыр кешу» жоқтың қасы. Себебі ғұмыр кешу – рөлді меңгеру емес, сол рөлдің ішінде тіршілік ету, оның тынысымен тыныстау, оның үнсіздігімен сөйлей алу. Бұл – сыртқы әрекеттен бұрын ішкі шындықты талап ететін деңгей. Ал бүгінгі актер көбіне сол ішкі шындыққа жетпей жатып, оның сыртқы көрінісін ұсынуға асығады.

Кезінде Нұрмұхан Жантөрин, Әнуар Молдабеков, Ыдырыс Ноғайбаев сынды сахна саңлақтары бірауыз сөзсіз-ақ көрерменді терең ойдың иріміне тартып әкететін. Неге? Себебі олардың құпиясы – әрекетте емес, тереңдікте, сөзде емес, үнсіздікте еді. Олар паузаны «бос кеңістік» ретінде емес, ішкі өмірдің ең шоғырланған сәті ретінде сезінді. Сол себепті олардың сахнадағы әрбір кідірісі көрермен үшін толғанысқа айналатын.

Ал бүгінгі актер сол үнсіздіктен қорқатындай. Ол паузаны толтыра алмайды, сондықтан оны сөзбен, қозғалыспен, сыртқы әсермен жабуға тырысады. Мысалы, ашу-ыза сахнасында дауыс көтеру, жылау сахнасында көз жасын күшейту – жиі қолданылатын тәсілдер. Бірақ бұл көрерменге әсер етудің ең оңай жолы ғана. Шын мәнінде, кейіпкердің ашуы оның айқайында емес, ішкі тұншығуында, ал қайғысы көз жасында емес, үнсіз күйзелісінде жатуы мүмкін. Осындай нәзік айырмашылықтарды игермеген кезде, сахнада өмір емес, тек эмоцияның сыртқы көрінісі ғана қалады. Мысал ретінде қазіргі қойылымдардағы классикалық кейіпкерлерді алуға болады. Мәселен, Гамлет бейнесін ойнаған жас актерлердің бірқатары оның философиялық тереңдігінен гөрі, трагедиялық пафосына көбірек мән береді. Олар Гамлеттің күмәнін айқаймен, күйзелісін сыртқы қимылмен жеткізгісі келеді. Ал шын мәнінде, Гамлеттің ең үлкен драмасы – оның ішкі үнсіздігінде, шешімсіздігінде, ой мен әрекеттің арасындағы қайшылығында. Осыны сезіне алмаған актер кейіпкердің тек «сыртын» ғана ойнайды. Немесе Абай образын сахнаға шығару тәжірибесіне назар аударайық. Кейбір қойылымдарда Абайды тек дана, сабырлы, биік тұлға ретінде көрсетуге ұмтылыс бар. Бірақ оның ішкі драмасы, жалғыздығы, қоғаммен қайшылығы толық ашылмай қалады. Соның салдарынан образ біржақты, «идеал» бейнеге айналып кетеді. Ал шын Абай – тірі адам, күрделі тұлға, ішкі тартысы мол кейіпкер. Оны «ғұмыр кешу» үшін актер де сол күрделілікті өз жанынан өткізуі керек.

Демек, Раневскаяның «актер сахнада ғұмыр кешуі керек» дегені – тек поэтикалық теңеу емес, нақты кәсіби талап. Ғұмыр кешу – әр сәтті шынайы өткізу, әр паузаны мағынамен толтыру, әр әрекетті ішкі себеппен негіздеу. Егер актер осы талапқа жақындай алса, көрермен оның ойынын емес, өмірін көреді. Сол секілді Раневскаяның тағы да «балалар ойнасын, музыканттар ойнасын» деуі бекер емес. Өйткені «ойнау» – шарттылық, ал актерлік – шарттылықты жою өнері. Сахнадағы шынайылық көрерменге «бұл – ойын» дегенді ұмыттыруы керек. Егер көрермен актерді көрсе – өнер жеңілгені, ал кейіпкерді көрсе – өнер жеңгені. Бүгінгі сахнада осы шекара жиі бұзылады: біз кейіпкерден бұрын актерді байқап қоямыз.

Бұл жағдайдың себебі көп. Бүгінгі уақыттың қарқыны актерді де асықтырады. Тереңдікке уақыт керек, ал бүгінгі сахна көбіне әсердің жылдамдығын талап етеді. Көрерменді бірден баурау, бірден күлдіру, бірден жылату – басты мақсатқа айналып барады. Мұндай жағдайда баяу ашылатын, ішкі драматизмге құрылған образдарға орын тарылып қалады. Соның салдарынан актер де жеңіл тәсілдерге бейімделеді.

Қазіргі актер үнемі қозғалыста, үнемі ақпарат ішінде. Ал тереңдік тыныштықта туады. Ұзақ ойлану, бақылау, үнсіз қалу – шығармашылықтың негізгі шарттары. Мысалы, аты аңызға айналған актерлер бір ғана сахнаны ұзақ уақыт бойы «ішінен өткізіп», оның әрбір психологиялық нюансын зерттеген. Бүгінгі қарқында мұндай сабыр сирек кездеседі. Соның салдарынан образ тез жасалады, бірақ тез ұмытылады.

Режиссерлік үдерістер де бұл үрдіске әсер етпей қоймайды. Қазіргі театрда форма, визуал, динамика алдыңғы қатарға шығып, актерлік психология екінші орынға ығысып барады. Әрине, форма – маңызды. Бірақ форма мазмұнды алмастырмауға тиіс. Егер сахнада әдемі шешімдер көп болып, бірақ тірі адам жоқ болса, ондай спектакль көркем көрінгенімен, көрерменнің жадында қалмайды. Өйткені театр – адам туралы өнер. Сондықтан оның өзегінде әрқашан тірі адам тұруға тиіс. Егер актер сол адамды өз бойынан өткізіп, сахнаға алып шыға алса, көрермен оны сезеді. Ал егер ол тек образдың сыртқы пішінін ұсынса, көрермен оны көреді, бірақ сенбейді. Сенім жоқ жерде – өнер жоқ. Қазақ сахнасы бір кездері дәл осы сенімге құрылған еді. Ол айқаймен емес, ішкі дірілмен, әсермен емес, әсерден кейінгі оймен құнды болатын. Сол дәстүрді қайта жаңғырту – бүгінгі актердің қолында. Ол үшін ең алдымен «ойнаудан» бас тартып, «өмір сүруге» тәуекел ету керек. Өйткені Раневская айтқан шындық өзгермейді: сахна – ойын алаңы емес, адам жанының өмір сүретін кеңістігі.

Соңғы жаңалықтар