Әлібек Асқаров, жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты: Әдебиетке адалдық ғұмырлық ұстаным

75 жылдық ғұмыр – ізденіске то­лы, еңбегімен еселенген, сөзімен салмақталған пара­сат­ты жол. Бұл қаламгерлік жолға жазушы қалай келді? Өкі­ніші бар ма? Өткеніне оралғанда не ойлайды? Қа­лам­гер­ге сауалымыз осылай басталды. 

– Әдебиетке келуіңізге не түрткі болды? Білуімізше, сіз әуе­лі суретшілік жолды таңдаған екен­сіз. 

– Шынын айтсам, о баста әде­биетте шатағы жоқ жанның бірі мен едім. Төрт жылдық Алма­ты көркемсурет учи­лище­сінде оқимын. Этюднигімізді арқалап, тау мен тасты кезіп, та­биғатты бейнелеп жүрген кө­көрім жастар едік. Кейде зообақ­қа барып, аң-құстарды қағазға сызғылаймыз, екі арада бау-бақша мен көшенің пей­заж­дары, қатар жүрген достар­дың портреттерін саламыз. Өз басым сенбі-жексенбіде салып ұрып, Оралхан Бөкей ағамның үйіне барам. Орағаң Айман жеңгем екеуі алғашында Ни­кольск базарының артында кіш­кентай бір жарым бөлмені жал­дап тұратын. Кейін Ленин (қа­зіргі Достық) даңғылы бойын­дағы «Алатау» қона­қүйі­нің өр жағынан екі бөлмелі пә­терге ие болды. Қашан бар­саң да сол жылдары Орағаңның үйі қонақтан арылмайтын. Бір қызығы, ол заманда ауылдан келгендер ешқашан қонақүйге бармайтын. Танысының үйіне барып, жұмалап жамбастап жа­тып алатын. Оның бір себебі – Алматыда қонақүй аз, саусақ­пен санарлық қана, оған екінің бірінің қолы жете бермейтін. Қо­нақүй салдырап бос тұрса да, жо­ғарғы жақтың, яғни ЦК-ның те­лефоны арқылы ғана әупірім­деп орналасып жүрген жолау­шы­лардың талайын көрдік. 

– Сонда сізді әдебиетке қы­зық­тырған Оралхан Бөкей бол­ды ғой. «Жеті жетіммен» де ара­лас-құраластығыңыз сол кез­де басталды ма?

– Орағаң жаңа үй алған кез­де ең бірінші танысқаным көр­шісі Сағат Әшімбаев болды. Ол кісінің жұбайы Шәрбану біздің апайымыз екен. Соңынан «жеті жетім» атанған достарының бә­рі­мен сол үйде жиі кездесіп жүр­дім. Олар: Кәрібай Ахме­т­беков, Серік Әбдірайымов, Бек­сұлтан Нұржекеев, Кә­дір­бек Сегізбаев, Қуанышбай Құр­манғалиев және Орағаңның өзі. Бұл жетеуге төменгі қабат­тағы көршісі Сағат ағамыз ке­ліп қосылады. Әшірбек Сы­ғай­ды да осы топтан жиі көретін едім. Бастары біріге қалса, үс­тел­­ді күрегейлей отыра қалып кар­та соғады. Карта ойнап оты­рып, әңгімелері – тек әде­биет төңірегінде. Тіпті бол­ма­ған­да театрдың жаңа қойы­лым­дарын талқыға салып жатады. Батыс-шығыс жазушыларының мық­ты білгірі Сағат ағам әлем­дік әдебиеттің жаңалық­та­ры­мен, жаңа шыққан кітаптар жай­лы ой бөлісіп жатады. Бұ­лар­­дың қо­ғамында суретшілер туралы әң­гіме жоқ, галереяда жаңадан ашыл­ған живопись көрмесі ту­ра­лы жұмған ауыздарын ашпайды. Ақыры мен амалсыз әдебиет ту­ралы әңгімелеріне құлақ түруге мәж­бүрмін. Бірде қалқиып қа­сын­да отырған баланың суретші еке­нін естіген Сағат ағам «сен біз­дің газетке суреттер, штрихтар сал­ып тұрсаңшы, давай, сен ертең біз­ге келіп кет» деп ұсыныс жа­са­ған. «Кел» деген соң ертесінде са­­лып ұрып, газет редакциясына бар­­дым. Ол жерде мені секре­та­риат қызметкері Жанат Елші­бе­ков­­пен таныстырды. Арада көп уа­­қыт өткен жоқ, Жанат ағам мені өзі­нің туған інісіндей жақын тар­тып, бір-бірімізге бауыр басып кет­тік. Алуан очерктер мен әңгі­мелерге суреттер салғызады. Олар жарқ етіп газетке шығып жатады. Осылайша, барған сайын газетпен бай­ланысым нығая түсті. Бірде га­зеттің басшысы Сейдахмет Бер­діқұлов ағамның өзі шақырып, үл­кен бетке көлемді әрі саяси пла­кат-сурет салдырып, жеке тап­сырма берді. Артынша ол ағамыз жауапты хатшы Серікке, сосын Жа­натқа «бұл бала әлі студент екен, қарны ашып жүрмесін, бы­лай сараңданбай, қаламақыны ба­са қойыңдар» деп тапсырма бер­ген көрінеді. Бастығы солай деп тұрған соң ағаларым аянсың ба, содан бастап айымыз оңынан туып, қалтамыз шытырлаған ақ­шаға толды. Соның арқасында ол жыл­дары тұрмыстан ешқандай тар­шылық көргеміз жоқ. Ауыл шаруашылығы мен Мал шаруа­шы­лығы дейтін институттарда оқи­тын кластастарым, жер­лес­те­рім «Стипендия алғанша қарыз­ға бере тұршы» деп менен жиі-жиі ақ­ша сұрайтын болды. Бірақ со­лардың алған ақшаларын қай­тар­ған кезі тағы есімде жоқ. 

«Бардан ауысады, балдан жұ­ғы­сады» дегендей, жүре келе мен де бірдеңелер жаза бастадым. Жаз­да каникулға ауылға кетерде Жа­нат ағам «Әй, бауырым, сен­дер­дің ауылдарың бұғы бағады де­седі ғой, сен газетке бір сурет­те­ме жазып ала келсеңші?» деп тап­­сырма беріп жіберген. Шамам кел­генше бірдеңе жазған болдым, ол жарқ етіп газетке шығып кетті. Соңынан суретшілер туралы ма­қа­лалар жазып, қолымды жат­тық­тыра бастадым. Кейінірек Орал­хан мен Сағат «Жұлдыз» жур­­­­­на­лына ауы­сып кеткен еді. «Лениншіл жас­тан» таныс ағаларым «маған марал ту­ралы жаз» деп журнал үшін тап­сырма берді. Сол тапсырмамен «Ма­ралдар маңып барады» деген кө­лемді очерк жазып шықтым. Ора­ғаң ол жазғанымды редак­ция­ла­мапты, ештеңесін өзгертпепті, тек очерктің ең соңына «әлде­қай­дан тарс етіп мылтық дауысы шық­ты» деген жалғыз сөйлемді қо­сып­т­ы. 

Жазу-сызуға келген алғашқы жо­лым осылай басталған еді!

– Алғаш жарық көрген шы­ғар­маңыз қандай еді? Ол жылдары кез кел­ген шығарма (туынды) әдеби сын­нан өтетін. Белгілі жазушылар ба­ғыт-бағдар беретін еді. Сурет­шілік­ті таңдаған жанның әдебиетке келуіне кім бетбұрыс жасады?

– Жетпісінші жылдардың ор­та­сында Алматыда жас жазушы­лар­дың республикалық кеңесі өте­­тінін естідім. Байқасам – ме­нің қаламгер достарым да, таныс­та­рым да ала шапқын, әлдебір ұлы-жің­гір оқиғаға дайындық үс­тін­де жүр. 

Сұрастырып білсем, кеңеске қа­тысу үшін көркем бір дүние жа­зып ұсыну керек екен. Ондай тәр­­­­тіпті естіп алдым да, мен де де­реу өзімше әңгіме жазып, ко­мис­сияға ұсына қойдым. Ұсын­ға­ным­мен, мен пақыр «штаттан тыс» сырттан кірген бөтен жан екем, секция жетекшісі Зейнолла Қабдоловтың кең пейілімен ғана қабылдандым. 

Секцияда алты-жеті жас қа­лам­­­гердің жазғандары талқыға са­лынды. Есімде қалғаны – бізден жа­сы біршама үлкен ағамыз Мар­хабат Байғұт пен Дидахмет Әшім­хан досымның әңгімелері мақ­тал­ды. Ең соңында, «штатта жоқ» мен қалдым. Бұрқыратып жазға­ным­ды сыдыртып оқып шықтым. Бөл­ме іші танадай тыныштық, бә­рі үнсіз. Тегі менің жазғаным мы­на жұртқа қатты ұнап, тілдері бай­ланып қалған шығар деген де ой келді. Не заматта Қалихан ағам ор­нынан тұрып, Зейноллаға қарап бір күрсініп алды да: «Зеке, бұл жі­г­іт менің інім еді. Суретшілер учи­­лищесінде оқиды. Рұқсат ет­сеңіз, байлам сөзді мен айтайын?» деді. Мен жүрегім лүпілдеп, ағам­нан бір мақтау сөз күтіп тұр едім:

«Әй, бауырым, басты қаты­ра­тын жазғыштар сенсіз де бізде ж­е­теді. Сен, әйда бар, әдебиетте ша­тағың болмасын, суретіңді сал да жайыңа жүре бер!» дегені. Арғы шет­тегі орындықта өзі сырықтай арық, біздің секцияның тағы бір мүшесі отырған, сол кісі отқа май құй­ғандай: «Қалеке, жөн сөз ай­тып тұрсыз, бұл жігіт бұл жерге әде­биетті қалпақпен қағып алайын деп келген сияқты?» – деп мұртын сипап өтті. 

Қаным басыма шапшып, енді жазу­шы атаулыны желкемнің шұң­қыры көрсін деп, қағаз-қала­мым­ды жинап есікке беттеп бара жа­тыр едім, Зейнолла ағам тоқтат­ты. «Сен суретші екенсің ғой? Ал сурет­шінің көзқарасы басқаша бо­лады. Қалихан өз ағаң болған соң айта береді. Сен ағаңның сө­зін көңіліңе ауыр алма! Тоқтамай да, тоқырамай да жаза бер, шыра­ғым!» – деді. 

Мен, осылайша, талан-тараж­ға түспей аман қалдым. 

Зейнолла ағамыз біліп айтып­ты. Жасында суретшіліктен алған білі­мің бәрібір өз ыңғайына қарай бұра береді екен. Дүниетанымың да, көзқарасың да сол ыңғайда қа­лыптасады екен. Әлі күнге адам­ның бетіне қарасам – жарық пен көлеңкенің қалай түсіп тұрғанын қы­зыға байқап тұрасың. «Шіркін, мына кісінің келбетінен портрет жа­зып жіберсе» деп ойша құл­шы­нып тұрасың. Әсіресе, күз ай­ла­рын­да орман-тоғайды аралағанда пей­зажға қатты қызығамын. Күз та­биғатына қарасаң көзің той­май­ды! Бояудың алуан түрін көресің, бір ғана сары бояудың өзі нешеме реңк­пен құлпырып кетеді! Сол көрі­ністерді суретші ретінде жан жү­регіммен сезінген мен таби­ғат­ты төгілтіп сөзбен жазуға да ма­шық­­танып алдым. Көре білген жан­­­­­ға табиғат палитрасы деген көр­­­кемдіктің көкесі, ертегідей ға­­­жап әлем ғой!

– Оралхан Бөкей «Біздің жақта қыс ұзақ» деп еді. Сіз «Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді» дейсіз. Өр Ал­тайдың биігі сұлу болғанымен, етегіндегі халықтың әлеуметтік мә­селесі азаймай тұрған секілді. Бұл шығармаңыз шыққанда аға­ларыңыз қандай баға берді?

– Сексенінші жылдардың соңы­на қарай Горбачевтың «қайта құру» дейтін лаңы басталғанын бі­лесіздер. Артынша ғасырлар бойы аңсаған егемендік тізгіні қол­ға тиіп, қазақ қоғамы со­циа­лизм­нен бірден капиталистік қа­тынастарға қарғып кетті. Содан біз­дің ағайын капитализм деген­нің жөні осы екен деп, нарық де­геннің жолы осы екен деп, бел ше­шіп, білек сыбанып жаппай же­ке­шелендіруге кірісті. Қысқа мер­зімдік жарыс басталды. Кол­хоз-совхоздар таратылды, қора то­лы қоғамдық малды ауылдас­тар­ға қыл үстінен бөліп, үлестіріп тас­тады. Ауылдастар мұндай бө­ліс­ті – көктен түскен тегін олжа­дай көріп, жаппай сойысқа кірісті. Қонақ шақыру, той-томалақ кө­бейді. Өзіміз де куәміз, бір қой екі бө­телке араққа «бартерге» айыр­бас­талып жатты. 

Сол жылдары Катонқарағай ау­данының әкімі Жәнімхан Құн­дыз­баев бірер қора қой мен жыл­қы­ны жасырып, алыс бір таудың қой­науына айдатып, сырт көзден жа­сырып қалыпты. Әкімнің сол қу­лығын жылға жеткізбей бір қа­зақ біліп қойып, үстінен домалақ арыз жазып жіберіпті. Оны естіген облыстың басшысы «үкіметтің сая­сатын түсінбеді, тапсырманы орын­дамады» деген сылтаумен Жәнім­ханды орнынан жұлып тас­тағанына біз де куәміз. 

Кейін Жәнімхан ағамнан сыр тар­тып, көп малды неғып өйтіп жа­сырып жүргенін сұрадым. Сон­да ол кісі басын бір шайқап алды да, баяғыдағы «жаппай жүгері егің­дер» деп ұрандатқан Хрущев­тің заманын мысалға келтірген. Сол сияқты «жекешелендіру» деп жалаулатқан бұл шу да бір күні ба­сылар, заман өзгерер деп үміт­те­ніпті Жәкең. Соның ақырын шы­дап күтіп, уақытша жасыра тұр­са, түбінде әлгі қоғамның ма­лын өкі­метке қайта қайтармақ бо­лып­ты. 

Мен «Өр Алтай» романында ел тарихының осы бір дүбәра кезең­де­гі алуан оқиғаны қамтуға ты­рыс­тым. 

– Осы оқиға сіздің роман жа­зуыңыз­ға себепкер болды ма?

– Егер романның жазылу жайын таратып айтсам, ол былай болды...

Қазақ елі Тәуелсіздік тізгіні қо­лына тиісімен Абайдың 150 жыл­дық тойына дайындыққа кірі­сіп кеткенін бүгінде біреу біледі, біреу білмейді. 

Тойға дейін әлі төрт жылдан ас­там уақыт бар-ды... 

Бұл тосын идея, алдын ала бұл дайын­дық – сол кездегі вице-пре­мьер Мырзатай Жолдасбеков аға­­мыздың бастамасы-тын. «Тәуел­сіз ел болған екенбіз, ендеше Қазақ­стан­ның да, қазақтың да атын жал­пақ Әлемге Абай арқылы та­нытуымыз керек» деп облыс бас­шы­лары мен министрлерге, шет­елдер­де жүрген дипломаттарымыз бен зиялы қауым алдына міндет­тер қойып тастағаны біздің де жа­дымызда.

Осы Абай тойына дайындық жө­ніндегі комиссияның бір оты­ры­сында мәдениеттанушы білім­дар ағамыз Мұрат Әуезовтің бір толғамы есімде қалыпты. Ол өз әке­сі Мұхтар Әуезовтің «Абай жо­лы» эпопеясына қалай кіріс­ке­ні туралы, оған не себеп болғанын сыр еткен. Сондағы ұққанымыз – бір кездегі қой үстінде бозторғай жұ­­­мыртқалаған, түрме деген бол­ма­ған қазақ сахарасының мәрт өмірі келмеске кетіп бара жатыр. Әсі­ресе, он жетінші жылғы төң­ке­ріс қазақ қоғамын танымастай өзгертіп жіберді. Халқымыздың ға­сырлар бойы қалыптасқан қа­рым-қатынасына ақау түсті, тір­ші­лігі бұзылды, тірлігі ұсақтап кет­ті. Сол заманның куәгерінің бі­рі Мұхтар Әуезовтің өзі еді. Әуе­зов төңкеріске дейінгі қазақ­тың өмір-тіршілігін көркем тіл­мен кейінгі ұрпаққа жеткізбек ниет­те болды.

Мұрат ағамның айтқан осы сө­зі мені үлкен толғанысқа қал­дыр­ған... Тоқсаныншы жылдар­дың басы ғой, жазда жайраң қа­ғып ауылға барамыз. Туған ауы­­­­лы­мыз­ды біз баяғыдай көріп жүрсек, бұ­лар­дың мінездерінде үлкен өз­ге­ріс­ пайда болыпты. Доп қуалап бір­ге өскен достардың бұрын­ғы­дай арсалаңдап бізді қарсы алуы жоқ, әркім күйбеңдеп өз шаруа­сы­нан қолдары босамай жүрген­дері. Былайша айтқанда, «әркім өз күлшесіне күл тартқан заманға» тап болыппыз. Мен үшін осы то­сын, жат көрініс Мұрат ағамыздың «Абай жолының» қалай жазыл­ға­ны туралы әлгі әңгімесін еске т­ү­сір­­ген. Болмасаң да ұқсап бақ де­ген ғой, ендеше «бір кездегі аң­­­­­­қыл­­д­а­ған ауылдастарымның жай­машуақ тір­лігін мен неге жаз­бас­қа» деген ой келген. Роман идеясы солай туды. Осы­лайша, «Өр Ал­тай, мен қай­тейін биігіңді» де­ген атпен нарық­қа кіріп жатқан ауыл тірлі­гін бей­­нелеген роман же­ке кітап бо­лып «Білім» баспа­сы­нан көп тара­лыммен жарыққа шық­ты. Содан бері бұл роман қа­зақ тілінде он мәр­те, орыс тілін­де үш рет, со­сын ағыл­шын тілінде басылыпты.

– «Жазушының кейіпкері – өмір­дің өзі, яғни қаламгердің өз өмі­рінен алынады» дейді. Сіздің кейіп­керіңіз кім? Қоғамда бар адам­дар ма?

– Жасымызда жата-жастанып, Паус­товскийді оқыдық. Бұл жазу­шы­ның өмір шындығын сол қал­пын­да, сазды музыкадай сызыл­тып көркем сөзге түсірген асқан ше­берлігін үлгі тұттық. Мөлдіретіп та­биғатты суреттеуді жеркезбе гео­лог Григорий Федосеевтің жаз­баларынан үйрендік. Кейін рухы өзі­мізге жақын Виктор Астафьевті ұс­таз санадық. Сол Виктор Пет­ро­­вич­тің ертеде теледидар экра­ны­­нан бір айтқаны мәңгі есімде қа­лып­ты... Үй салу үшін алдымен оның төрт жағына төрт діңгек ор­натады. Көркем проза да солай, ол жазушы қалаған үй секілді. Сол үйдегі төрт діңгектің екеуін ойдан шы­ғарсаң да, екеуін... тым бол­ма­ғанда біреуін тіреу етіп қалдыруға тиіс­сің. Егер өйтпей, өзіңше бәрін ой­дан шығарсаң – ол жазғаның еш­кім сенбейтін, ешкімді илан­ды­ра алмайтын, өмірдің шын­ды­ғы­­нан алшақ ертегі немесе фан­тас­тика болып шығады. Сон­дықтан прозада жазушы қара жерден ал­шақтамауға, одан кіндігін үзіп ал­мауға тиіс дегендей ой өрбіткен. 

Астафьев айтқан осы қағи­дат­ты мен мықтап ойымда сақтап қа­­­лыппын. Содан да шығар, «Өр Алтайда» ойдан шығарылған кейіп­кер жоқ. Бәрі де жасымнан естіген әңгімелердің желісімен, ауыл тұрмысының рухында, кейін өзім көрген, араласқан аға­ларым­ды еске ала отырып, үзіп-жұлып жа­зып шыққан дүние. Орыс әде­бие­тінде мұндай жанрды «повес­тво­вание в рассказах» деп жатады. Мен бұл романда «ағаларым оқып қа­лып, бәле салып жүрер» деген қауіп­пен көпшілік кейіпкерлердің аты-жөндерін өзгертіп алғаным рас. Қауіп келмес деген кейбірінің ға­на аттарын өзгертпей, іс-әре­кет­терін сол қалпында жасырмай қа­ғазға түсіргем. Соған бай­ла­ныс­ты кейін бір қызық жағдай бол­ған... Кезінде ел басқарған, тәуір қыз­меттер атқарған, сөйтіп қар­тайып зейнетке шыққан бір аға­мыз әлдебір жазда ауылға барғанда том­паңдап маған реніш білдіргені бар. «Өзекті жанға бір өлім, біз де мәң­гі емеспіз, сен неге әлгі кіта­бың­да менің атымды тура жаза сал­мадың? Тым болмаса атым тас­қа басылып қалар еді ғой!» деп базына айтсын... Қайтеміз, аға­ның ренішін мойындап, басы­мыз­ды атша шұлғып, үнсіз көтеріп ал­дық. 

Негізі, мен жазған «Социализм хи­каялары», «Әйел парасаты» сияқ­ты әңгімелер циклдарының бә­рінде деректік сипат бар. «Сен осыны жазшы» деп әр жылдары Ақ­селеу Сейдімбек, Мұхтар Құл-Мұ­хаммед, Ілия Жақанов, Қы­рымбек Көшербаев, Талғат Ма­ма­шев, Мақсұт Темірбаевтар әң­­­­гіме-повестердің жалпы сұлба­сы мен сюжеттерін айтып берген. Сондықтан бір нәрсенің басы ашық: менің жазған азын-аулақ дү­ниелерімде саусақты сорып, бас­ты қатырып бақайға қарап, шы­ли ойдан құрастырылған шы­ғарма жоқ! 

­– «Тәуелсіз заманда жазушылар шығармаларын қайта жазса, мүл­дем басқа болар еді» деген пікірлер де арагідік айтылып қалады. Деген­мен 18-19 ғасырда жазылған әлем әде­биетінің классикалары әлі күнге оқыр­манның сұранысына ие. Әде­биет­ті қайта жазу қажеттілік деп санайсыз ба? Мәселен, сіз қайта жа­зар ма едіңіз?

– Адамзаттың даму қоғамын ойша саралап көрсеңіз, ком­му­нис­тер билігінің заманындай қауіп­ті заман да, қоғам да болма­ған сияқты. Әсіресе, сталиндік то­­­талитарлық зар заманды айтам. Тіп­ті сонау орта ғасырдағы алаңға шығарып адам өртеген инкви­зи­тор­лар да ондай сорақы болмаған шы­ғар. Амал бар ма, егер ашық де­мократиялы елде өмір сүрген бол­са, Мұхтар Әуезов «Абай жо­лын» басқашалау жазуы әбден мүм­кін еді ғой! Шәкәрімді тұм­ша­ламай-ақ ашық жазып, мақ­та­ныш­­пен халқына атын жаяр еді. Он­сыз да қарауылдың ұшына ілініп тұрған ұлы жазушымыз жан-жағына жалтақтап, қысы­лып-қымтырылып, ертеңгі таң­ның атуынан үмітін үзбей, ұдайы алаң­даумен жазды. Олай етпесе, ол заманның билігі Әуезов деген­нің атын қазақтың санасынан өші­рер еді, ол жазған романды оқы­мақ түгілі, естімес те едік.

Шүкір, ол заман бүгінде кел­мес­ке кетті... Қазір қаламгер атау­лы еркіндікте, қалай жазам десе де жолы ашық. Батыс-шығыс әде­биетінің озық үлгілері қо­лын­да. Шет тілдерін білетін бір қауым қа­зақ жастары да өсіп келеді. Сол жас­тардың кейбірі көркем дүние­сін мақаланың қара тілімен жаза­тын­дары ғана қынжылтады. 

Бір азаматқа осы тілге байла­ныс­ты сын айтып едім, «бұл за­ман­­да ең бірінші терең ой айту ке­рек, қазақ тілі – екінші планда. Ме­нің әңгімем шет тіліне ауда­рыл­ғанда жайнап салады» дегені бар. Ол жігіт қазақтың үйін сал­ған­­да кірпішіне қарамайтынын сез­дірді. Оның үйіне шеттен ке­ліп, біреулер кіріп жатса, өздері өз ыңғайларына қарай жөндеп алар де­гендей ой қалдырды.

– Әдебиет қоғамды өзгерте ала ма, әлде?

– Әдебиеттің қоғамды өзгерт­кен алтын замандары өтіп кеткен сияқ­ты. Қазір бәрінің қолында смарт­фон, үйде теледидар... Бү­гін­­гі қоғамдық сананы өзгертіп жат­қандар, міне, осылар шығар де­ген ойдамын. Алайда мені жас­тардың әлеуметтік желіге сон­ша­лық­ты үйірсек болып кеткендері алаң­датады. Балалардың далаға шығып ойнауы да, табиғатты қы­зықтап серуендеуі де азайып кетті. Қашан көрсең телефонға жа­бы­сып, шұқшиып отырғандары. Әлеу­меттік желі бүгінгі заманның ұлы жаңалығының бірі, өмірдегі игі­ліктің бір көзі екенін мойын­дай­мыз. Одан іздеген ақпаратың­ды табатының тағы рас. Бірақ ға­­­­лымдар оның адамға тереңдеп бі­лім бере алмайтынын жалықпай ай­тып жүр. «Абай жолы» секілді төрт томдық кітапты телефоннан оқып шығу мүмкін емес қой! Оқиын десең, ақыры соқыр боп шы­ғасың. Сондықтан игіліктің бә­рін ретімен, жөнімен пайда­лан­ған дұрыс. Кітаптың орны бөлек ек­е­нін жастарға уағыздаумен жүр­ген кісінің бірі мына менмін. 

– «Тауды ерекше жақсы кө­рем» дейсіз. Суретшіліктен бөлек, аль­пинизм­мен айналысқыңыз келмеді ме?

– Тау десе елеңдеп, басына шық­­­қым келіп тұратын әдетім бар ме­нің. Анау жылдары Ша­бан­­бай­дың төрінде Әлібек Қаң­тарбаев пен Ерен Жұмағұлов, со­сын жазу­шы Қайырды На­зыр­­баев төртеуі­міз жер аралап жүр­геміз. Бір биік­те тізгін тежеп, мен қарсыдағы қар­­лы шың­дар­ды қызықтап, су­рет­­ке түсіріп, топ­тан біршама уа­­қыт қалып қойып­пын. Олар бір сай­да мені тыпыршып, тағатсыз күтіп тұр екен. Қаңтарбаев көкем маған тесіле қарап, таңдана басын шай­­қады да: «Тау десе, осы сен­де айық­пас дерт бар шығар?» деп шырт түкіріп, түңіліп кет­кен. 

Әлекеңнің ол түңілісінде шын­­­­­­дықтың бары рас еді. Мұз­тау­ға да шықтық, өзге де шың жо­та­лар­дың біразын шама жеткенше ара­­ладық. Эвересті тұңғыш ба­ғын­­дырған шерп Норей Тенциг­тен бастап, өзіміздің Қазбек Ис­ма­­гилов, Анатолий Букреевке дейінгі көптеген альпинистің жаз­баларын оқыдық. Содан ба, альпинист болмағаныма кейде өкінетінім де бар. Бергі Алтайда мен бармаған тау, мен баспаған сай жоқ шығар деп ойлайтын­мын. Сөйтсем, Ресей, Қытай, Моң­ғолия шекараларының түйі­сінде бір ғажайып жердің ба­рын естіп, алдыңғы жылы салт аттармен соны көктей жү­ріп өттік. Нәтижесінде, «Саңғал тау­лар, саумал белдер, сағал жондар» атты кітап шығардым. Былтыр жайлауда балық өрлеген шаманы арнайы күтіп жүріп, маусымның басында Шәңген көліне бардық. Шәңгенге жал­ғыз-ақ өзен құяды екен. Сол өзен­ге үлкен көлдің мил­лион­да­ған балығы уылдырық шашуға шы­ғады. Білетіндер «бұл ға­жайып процесс бір апта, әрі кет­се он күнге ғана созылып, со­сын балықтар көлге қайтып ке­теді» десті. Кішкентай өзенде қарақұрым балықтың өрлеп бара жатқанын қызықтау да бір ға­нибет, мәңгі есте қалатын кө­рі­ніс болды. Соңынан бұдан мың­даған жыл бұрын жанартау ат­қылаған «Коронная» дейтін шыңға шықтық. Сол сапардың әсерінен тағы бір табиғат туралы кітап жазам деп жобалап едім, тау биігінен етекке түскен кезде сол көзіме қан құйылып кетті. Со­дан ала жаз, қоңыр күз бойы көз­ді емдетіп, Астанада байла­нып шыға алмай қалдық. Осы сапар маған баяғы бозбала ша­ғым емес екенін, шошаңдап тау­ға шыға беру бұл жасымда қауіп екенін ескерткендей бол­ды. Осы соңғы Алтай сапары ту­ралы біраз қажет мате­риал­дар­ды, тарихи шегіністер мен тұ­жырымдарды жинақтап қой­дым. Қазір жобада бәрі әзір, өзім де толғанып бәріне дайын­мын. Ендігісі – алдағы жос­пар­лы іс-шаралар бір ретке түскен соң, бұрқыратып жазу ғана қал­ды. 

Әңгімелескен 

Гүлзина БЕКТАС