Базалық мөлшерлеменің төмендеуі теңгеге және кредит құнына қалай әсер етеді?

Қазақстан Ұлттық Банкі базалық мөлшерлемені 15,75%-ға дейін төмендетті. Бұл теңге міндетті түрде әлсірейді немесе кредиттер бірден арзандайды дегенді білдірмейді. Валюта бағамына мұнай бағасы, елге түсетін шетел валютасы және нарықтағы сұраныс та әсер етеді.
QazExpertClub сарапшысы, қаржыгер Венера Жаналинаның айтуынша, базалық мөлшерлеменің төмендеуі теңгелік депозиттер мен басқа да қаржы құралдарының кірістілігін уақыт өте азайтуы мүмкін. Бірақ инфляция төмендеп, валюталық тәуекелдер азайса, теңгедегі инвестициялар шетелдік инвесторлар үшін тартымды болып қала береді.

«Инвесторлар үшін инфляция мен валюталық тәуекелдерді ескергендегі нақты кірістілік маңызды. Базалық мөлшерлеме инвестициялық құралдардың кірістілігіне тең емес», — дейді сарапшы.

Мөлшерлеменің төмендеуі теңгенің әлсіреуіне міндетті түрде әкелмейді. Мысалы, 2026 жылғы қыркүйекте теңге 4,6%-ға нығайып, бір доллардың бағамы 440,49 теңгеге дейін төмендеді. Сарапшының пікірінше, жыл соңына дейін теңгенің тұрақтылығы елге түсетін валюта көлеміне және инвесторлардың теңгелік активтерге қызығушылығына байланысты болады.
Ал кредиттердің неге бірден арзандамайтынын экономист Қанат Оспанов түсіндірді. Оның айтуынша, банктер үшін ақшаның құны тек базалық мөлшерлемеге байланысты емес. Олар салымшыларға депозиттері үшін пайыз төлейді, ал бұл шығындар кредит мөлшерлемесіне де әсер етеді.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректеріне сәйкес, халық пен компаниялардың депозиттері банк секторы міндеттемелерінің 79,2%-ын немесе 51 трлн теңгені құрайды.

«Егер сіз тіркелген мөлшерлемемен депозит ашсаңыз, базалық мөлшерлеме төмендегеннен кейін салымыңыздың кірістілігі автоматты түрде азаймайды. Банк шарт бойынша пайыз төлеуді жалғастырады. Жаңа мөлшерлеме депозит мерзімін ұзартқанда немесе жаңа салым ашқанда қолданылуы мүмкін. Сондықтан банктер үшін де тартылған қаражат біртіндеп арзандайды, оған уақыт қажет», — дейді Қанат Оспанов.

Экономист келтірген деректер бойынша, халықтың теңгелік депозиттері бойынша орташа мөлшерлеме тамызда 14,6%, ал желтоқсанда 14,7% болған. Яғни депозиттердің құны әзірге айтарлықтай төмендеген жоқ. Сондықтан кредиттер бойынша пайыздардың да бірден азаюы екіталай.

«Кредит мөлшерлемелерінің едәуір төмендеуін инфляция тұрақты түрде баяулап, депозиттер бойынша мөлшерлемелер одан әрі төмендеген жағдайда күтер едім. Бұл бірнеше айға созылатын үдеріс. Банктер кредит шарттарын өз шығындарына, тәуекелдеріне және клиенттер үшін бәсекелестікке қарай әртүрлі жылдамдықпен өзгертеді», — деп атап өтті экономист.

Осылайша, базалық мөлшерлеменің төмендеуі кредиттердің бірден арзандауына кепілдік бермейді. Кредит құны инфляцияға және банктердің қаражат тарту шығындарына байланысты болса, теңге бағамына мұнай бағасы мен валюта нарығындағы сұраныс пен ұсыныс әсер етеді.