Бір қазақстандыққа мемлекет қанша жұмсайды?

Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып жаңалық жариялады..

2026 жылы Қазақстанның мемлекеттік бюджет шығыстары 38,3 триллион теңге деңгейінде жоспарланған.

Егер бұл соманы ел халқының санына бөлсек, әр тұрғынға жылына орта есеппен 1 864 904 теңгеден келеді.

Алайда бұл қаражат біркелкі бөлінбейді. Бюджет есебінен біреудің оқуы, екіншісінің емі, үшіншісінің зейнетақысы төленеді. Шығыстардың бір бөлігі жолдарға, қауіпсіздікке және мемлекеттік аппаратты ұстауға жұмсалса, енді бір бөлігі мемлекеттік қарызға, субсидияларға, несиелер мен инвестициялық жобаларға бағытталады.

Tengrinews.kz тілшісі бір қазақстандықтың мемлекетке орта есеппен қаншаға түсетінін және осы сома арқылы атқарылып жатқан жұмыстың сапасын бағалауға бола ма, анықтап көрді.

Мемлекеттік бюджет шығыстары: айына шамамен 155 мың теңгеден

Редакция жүргізген есептеулерді Ұлттық экономика министрлігі Қаржы министрлігінің деректеріне сүйене отырып растады.

Сондай-ақ ведомстволар кейінгі бірнеше жылдағы ақпаратты ұсынды. Осы кезеңде мемлекеттік бюджет шығыстары төмендегідей болды:

2023 жылы - 28 триллион теңге; 2024 жылы - 31 триллион теңге; 2025 жылы - 34,5 триллион теңге; 2026 жылы - 38,3 триллион теңге.

Ал бір тұрғынға шаққандағы көрсеткіш мынадай - бұл деректерді де Ұлттық экономика министрлігі келтірді:

2023 жылы - 1 396 425 теңге; 2024 жылы - 1 530 362 теңге; 2025 жылы - 1 684 355 теңге; 2026 жылы - 1 864 904 теңге.

Биылғы көрсеткішті шығару үшін Қазақстан халқының 1 сәуірдегі саны пайдаланылды - 20 547 909 адам.

Осылайша, үш жыл ішінде бір азаматқа шаққандағы мемлекеттік шығыстар шамамен үштен бірге - 1,4 миллионнан 1,865 миллион теңгеге дейін өсті. Бірақ бұл - инфляция түзетуінсіз есептелген номиналды өсім.

"Мемлекет жұмсамайды, қайта бөледі"

Алайда 1,865 миллион теңге көрсеткіші мемлекет әрбір қазақстандыққа дәл осындай соманы тікелей бағыттайды дегенді білдірмейді.

Бұл туралы экономист Қуаныш Жайықовпен әңгімелестік. Ол бұл көрсеткіш мемлекеттік шығыстардың ауқымын көрсететін орташа шама екенін, бірақ нақты азаматқа жұмсалған қаражат немесе көмек көлемі емес екенін түсіндірді.

"Бір адамға шағып есептесек, шығыстар айтарлықтай ерекшеленеді. Шартты түрде айтсақ, жоғарғы орта тап өкілі болып табылатын қала тұрғыны мен шалғай ауылдағы еңбекқор азамат тиын-тебен ғана алса, ал субсидия алушы зауыт иесі мемлекеттік көмектен қомақты пайда көреді", - деп мысал келтірді экономист.

Мәселені нақтырақ түсіндіру үшін екі қазақстандықты мысалға алайық:

Біріншісі - жұмыс істейді, жәрдемақы алмайды және емханаға сирек барады. Екіншісі - созылмалы ауруы бар зейнеткер, оған дәрі-дәрмек беріледі және емі төленеді.

Статистикада мемлекет олардың әрқайсына бірдей сома жұмсайды. Ал іс жүзінде бұлай емес екені анық.

Жайықовтың айтуынша, "мемлекет адамға жұмсайды" деген тіркестің өзі шартты ұғым. Бұған төменде толығырақ тоқталамыз.

Бюджет шығыстары ішінде не бар?

Сонымен, "2026–2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы" Заңға сәйкес, 2026 жылы республикалық бюджет шығыстары шамамен 27,73 триллион теңге. Оның 26,275 триллион теңгесі шығындарға тиесілі - соның ішінде мыналар да бар:

Үкімет борышына қызмет көрсетуге - 3,471 триллион теңге; 5,172 триллион теңге - өңірлерге берілетін субвенцияларға.

Сондай-ақ республикалық бюджет шығыстарына несие беруге арналған 1,105 триллион теңге және қаржылық активтерді сатып алуға бағытталған 350,5 миллиард теңге кіреді.

Көріп отырғанымыздай, жалпы сома жоғарыда аталған 38,3 триллион теңгеден аз, өйткені бұл жерде тек республикалық бюджет туралы сөз болып отыр.

Ал бір қазақстандыққа шаққандағы шығыстар есептелген мемлекеттік бюджет республикалық және жергілікті бюджеттерді біріктіреді және олардың арасындағы операциялар екі рет есепке алынбайды.

Осылайша, мемлекеттік шығыстар тек зейнетақы, жәрдемақы, емдеу, білім беру және жол салу ғана емес. Оған борышқа қызмет көрсету, қайтарымды несие беру, қаржылық активтерді сатып алу және өңірлерге берілетін аударымдар да кіреді.

Сондықтан шартты 1,865 миллион теңгені мемлекеттің әрбір азаматқа тікелей жұмсайтын сомасы деп санауға болмайды.

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры (ӘМСҚ) бойынша есептеулер

Әлеуметтік қорлар арқылы қайта бөлінетін барлық ақшаны есептеуге тырысқанда бөлек қиындықтар туындайды.

Экономист Қуаныш Жайықов толық көріністі білу үшін тек бюджетті ғана емес, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры мен Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры арқылы өтетін қаражатты да ескеру қажет екеніне назар аудартады.

Алайда бұл қорлардың шығындарын 38,3 триллион теңгеге тұтастай қосуға болмайды: қаражаттың бір бөлігі оларға мемлекеттік бюджеттен түседі және жалпы сомада ескерілген. Әйтпесе, бір ақша екі рет есептеліп кетеді.

ӘМСҚ деректері бойынша, 2026 жылы қор медициналық көмек көрсетуге 3,406 триллион теңгені әкімшілендіреді. Оның ішінде:

1,672 триллион теңге тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне (ТМККК) тиесілі; 1,734 триллион теңге - міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға (МӘМС).

Анықтама: ТМККК бюджеттен қаржыландырылады және адамның МӘМС жүйесіндегі мәртебесіне қарамастан көрсетіледі. Оған алғашқы, жедел және шұғыл көмек, вакцинация, жекелеген скринингтер, әлеуметтік маңызы бар және жұқпалы ауруларды диагностикалау мен емдеу, сондай-ақ паллиативтік көмек кіреді.

Анықтама: МӘМС жүйесі сақтандырылған азаматтарға қолжетімді және ол жұмыскерлердің, жұмыс берушілердің жарналары мен мемлекеттің жеңілдігі бар азаматтар үшін төлейтін жарналары есебінен қаржыландырылады. Оған бейінді мамандардың кеңесі, зертханалық және қымбат тұратын диагностика, жоспарлы емдеу мен оталар, медициналық оңалту және ТМККК пакетінен тыс дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету кіреді.

Қазақстанның бір азаматын емдеу қанша тұрады?

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры (ӘМСҚ) мәліметінше, олар әкімшілендіретін медициналық көмек шығындары жыл сайын артып келеді:

2023 жылы - 2,567 триллион теңге,
2024 жылы - 2,768 триллион теңге,
2025 жылы - 2,923 триллион теңге,
2026 жылы - 3,406 триллион теңге.

Бұл ретте қор мынаны ескертеді: бұл шығындарды халық санына бөле салып, оны "бір қазақстандыққа арналған медицина құны" деп атауға болмайды.

Себебі ӘМСҚ ТМККК мен МӘМС қаражатын бірдей басқарады. Олардан бөлек Денсаулық сақтау министрлігінің, басқа да мемлекеттік органдар мен әкімдіктердің жекелеген бюджеттік бағдарламалары, сондай-ақ медициналық нысандарды салу мен жабдықтауға арналған күрделі шығындар бар.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Қордың ақпараты бойынша, МӘМС жүйесі арқылы медициналық көмекті негізгі тұтынушылар - балалар, зейнеткерлер, мүгедектігі бар адамдар және созылмалы аурулары бар жандар.

Олар дәл сол мемлекет жарна аударатын жеңілдігі бар санаттарға жатады. Мәселен, 2025 жылы жеңілдігі бар санаттарды сақтандыру үшін 429 миллиард теңге төленген.

Бұл ретте көрсетілген медициналық қызметтер үшін төлеуге ұсынылған сома 949 миллиард болды, бұл екі есе көп.

Қордағылар жүйенің ынтымақтастық қағидатымен жұмыс істейтінін еске салады: нақты бір адамға көрсетілетін көмек көлемі оның өзі немесе ол үшін мемлекет аударған жарна сомасына емес, денсаулық жағдайына, қойылған диагноз бен медициналық көрсеткіштерге байланысты.

Зейнетақы мен жәрдемақыға - жеті триллион теңгеге жуық

Қазақстан бюджетінің халықпен тікелей байланысты ең ірі баптарының бірі - әлеуметтік қорғау.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі редакцияға соңғы бірнеше жылдағы өз міндеттеріне жұмсалған шығындар бойынша келесі деректерді ұсынды:

2023 жылы - 4,689 триллион теңге; 2024 жылы - 5,331 триллион теңге; 2025 жылы - 5,935 триллион теңге; 2026 жылы - 6,833 триллион теңге.

2023 жылдан 2026 жылға дейін ведомство шығындары шамамен 45,7 пайызға өскенін байқауға болады.

Еңбекмин мұны түрлі төлемдерді алушылар санының артуы (жыл сайын орта есеппен 100 мың адамға) және оларды индекстеумен түсіндіреді. 2026 жылы индекстеу 10 пайыз болды.

Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің бүкіл бюджеті дерлік неге жұмсалады? Зейнетақы мен жәрдемақыға. Биыл бұл мақсаттарға 6,783 триллион теңге қарастырылған, бұл ведомствоның барлық шығынының 99,2 пайызын құрайды.

Сондай-ақ біз бұл төлемдерді қанша қазақстандық алатынын анықтадық. Министрліктің редакция сауалына берген жауабында бұл 4,55 миллион азамат екені айтылған, оның ішінде 2,6 миллион зейнеткер және екі миллионға жуық түрлі жәрдемақы алушы бар.

2026 жылдың бірінші жартыжылдығында орташа зейнетақы төлемі 157 925 теңге болды. Мүгедектігі бойынша жәрдемақының орташа мөлшері 86 300 теңгеге жетті. Арнаулы кәсіптік төлем - 100 534 теңге. Бала тууына байланысты жәрдемақы - 197 912 теңге.

Әлеуметтік төлемдер мысалынан мемлекеттік шығыстардың әрбір азаматқа біркелкі бөлінбейтінін анық көруге болады.

Мемлекет "Робин Гуд" сияқты әрекет етеді

Мұндай біркелкі болмау - мәселе емес, деп түсіндіреді экономист Жайықов. Керісінше, ақшаны қолдауға мұқтаж адамдардың пайдасына қайта бөлу - мемлекеттің негізгі функцияларының бірі.

"Бұл қалыпты жағдай, өйткені мемлекет өзіндік ерекшелігі бар "Робин Гуд" ретінде әрекет етеді. Оның бастапқы табиғаты да осында - біреуден алып, екіншісіне беру арқылы теңгерім орнату", - деп спикер метафоралық түрде түсіндірді.

Оның айтуынша, кез келген мемлекет үшін балалардың, аз қамтылған отбасылардың, зейнеткерлер мен мүгедектігі бар жандардың көбірек қаржы алуы заңды құбылыс.

Мұндай қайта бөлудің айқын мысалы - атаулы әлеуметтік көмек.

Анықтама: атаулы әлеуметтік көмек (АӘК) - жан басына шаққандағы орташа айлық табысы белгіленген кедейлік шегінен төмен аз қамтылған азаматтар мен отбасыларға берілетін ақшалай төлем. Оны Қазақстан азаматтары, қандастар, босқындар, сондай-ақ елде тұрақты тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар ала алады.

Еңбек министрлігі мәліметінше, 2022 жылы АӘК-ті 729 мың адам алған. 2025 жылы алушылар саны 54,4 мың отбасынан 293 мың адамға дейін қысқарды. Осы жылдың 1 шілдесіндегі жағдай бойынша көмек 36,4 мың отбасынан 196,4 мың адамға тағайындалды.

Қазақстандағы АӘК-тің орташа мөлшері - бір адамға 14 413 теңге.

Бұл ретте алушылар санының азаюы мұқтаж жандардың азайғанын білдірмейді: көрсеткішке тағайындау критерийлері, отбасы табысы және есепке алу тәртібіндегі өзгерістер әсер етуі мүмкін.

Жайықовтың пайымдауынша, басты мәселе әртүрлі азаматтардың әртүрлі сома алуында емес, олардың қаншалықты әділ бөлінуінде.

"Төлемдердің тең болмауы - қалыпты жағдай. Мәселе оның шынайы қажеттілік пе, әлде билікке жақындық па дегенде. Институттары әлсіз елдерде пысық топтар мемлекеттік бюджетті өз қалтасындай көріп, коммерциялық жобаларын субсидиялау арқылы байып отыруы мүмкін", - деп есептейді ол.

Мемлекет балаларға қанша қаражат жұмсайды? Мектепке дейінгі және орта білім беру шығындары

Бұл жерде жан басына шаққандағы нормативтер жағдайды түсінуге көмектеседі. Олар білім беру жүйесінде қазірдің өзінде қолданылып жүр.

Анықтама: жан басына шаққандағы норматив - бұл бюджеттен белгілі бір білім беру ұйымына бір баланы оқытуға бөлінетін сома. Бұл қаражат қызметкерлердің жалақысына, оқу процесіне және мекемені күтіп ұстауға бағытталады.

Нәтижесінде қаржыландыру көлемі оқушылар саны мен оларға шаққандағы норматив бойынша есептеледі.

Дегенмен, баланы оқытудың нақты бір "бағасы" жоқ.

Мәселен, мектепке дейінгі білім беруді алсақ, "Қаржы орталығы" АҚ мәліметінше, оның нормативі мекеме түріне, баланың онда болу ұзақтығына, тобына, өңіріне және басқа да жағдайларға байланысты.

Анықтама: "Қаржы орталығы" АҚ - Қаржы министрлігіне қарасты, білім беруді қаржыландыру бағдарламаларының операторы болып табылатын мемлекеттік компания. Ол мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыруға қатысады, жан басына шаққандағы нормативтік қаржыландыруды үйлестіреді, білім беру кредиттері мен депозиттерін сүйемелдейді, сондай-ақ мемлекеттік грант бойынша оқыған түлектердің жұмыспен өтеуін бақылайды.

Балабақшалар үшін норматив бір айға есептеледі. Тәрбиеленуші 10,5 сағат болатын кәдімгі толық күндік топта, мысалы, 2023 жылы ол бір балаға орта есеппен 48 837 теңге болса, 2026 жылы - 61 901 теңге болады. 12 айға шаққанда бұл тиісінше шамамен 586 мың және 743 мың теңгеге жуық.

Мектептер мен колледждер үшін норматив бір жылға есептеледі. Мемлекет бір оқушыға 2023 жылы орта есеппен 671 405 теңге бөлсе, 2026 жылы бұл сома 683 559 теңге болды. Бір колледж студенті үшін бұл сома дәл осы кезеңде 483 553 теңгеден 528 177 теңгеге дейін өсті.

Нақты қаржыландыру көлемі аймаққа, сыныпқа немесе мамандыққа, сондай-ақ баланың ерекше білім беру қажеттіліктерінің болуына байланысты өзгеруі мүмкін.

Грантта оқитын студент мемлекетке қаншаға түседі?

Ғылым және жоғары білім министрлігі мәліметінше, 2026 жылға қарай республикалық бюджетте жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беруге 588,3 миллиард теңге жоспарланған.

Салыстыру үшін айтсақ, өткен жылдары шығындар келесідей болды:

2023 жылы - 389,2 миллиард теңге, 2024 жылы - 477,1 миллиард теңге, 2025 жылы - 548,2 миллиард теңге.

Министрлік мемлекеттік грант бойынша бір студентті оқытудың орташа құнын шамамен миллион теңгеге бағалайды. Алайда нақты сома ЖОО мен мамандыққа байланысты.

"Қаржы орталығы" мәліметінше, бакалавриат үшін орташа қаржыландыру нормативі ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындарында шамамен 1,04 миллион теңге, ал қалған университеттерде 924,8 мың теңге болады.

Анықтама: ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындары - бұл білім беру мен ғылымға қосқан елеулі үлесі және кадрлар даярлаудағы жетекші рөлі үшін Президент ресми түрде осындай мәртебе берген университеттер. Бұл рейтингтегі орын емес, құқықтық санат: мұндай ЖОО-лар кеңейтілген академиялық және ұйымдастырушылық дербестікке ие, ал оларда оқытуды мемлекеттік қаржыландыру нормативі бөлек есептеледі және әдетте жоғары болады.

Мысалы, "ветеринария" мамандығы бойынша студентті даярлау ерекше мәртебесі бар ЖОО-да 1,243 миллион теңгеге, ал қарапайым оқу орнында 1,089 миллион теңгеге бағаланады. Педагогикалық ғылымдар үшін норматив тиісінше 1,139 миллион және 1,008 миллион теңге болады. Әлеуметтік ғылымдар, журналистика, бизнес, басқару, құқық және қызмет көрсету салалары үшін бұл көрсеткіш төменірек - ерекше мәртебесі бар ЖОО-ларда 905,8 мың теңге, ал қалғандарында 803,9 мың теңге.

Осылайша, мемлекеттің бір адамға жұмсайтын шығыны оның өмірінің әртүрлі кезеңдерінде өзгеріп отырады. Алдымен балабақша мен мектеп қаржыландырылады, кейін грантқа түскен жағдайда - жоғары білім. Зейнетке шыққаннан кейін зейнетақы төлемдері басталады, ал адам ауыр сырқатқа шалдыққан жағдайда емдеу құны ол үшін түскен жарналардан бірнеше есе асып кетуі мүмкін.

Сондықтан "1,865 миллион теңге" тек статистикада ғана бар.

Бюджетті 100 пайыз игеру жеткіліксіз

Бюджеттің игерілуі сияқты көрсеткіш бөлінген қаражаттың қанша бөлігі жұмсалғанын білдіреді, бірақ нәтиженің қаншалықты пайдалы болғанына жауап бермейді.

Ғылым және жоғары білім министрлігі мәліметінше, оның бюджет қаражатын игеруі төмендегідей болды:

2023 жылы - 99,86 пайыз, 2024 жылы - 99,88 пайыз, 2025 жылы - 99,74 пайыз.

Сондай-ақ ведомство Жоғары аудиторлық палата жүргізген 2022–2024 жылдары жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімді дамытуға бөлінген қаражатты (321,4 миллиард теңге) тексеру нәтижелерін бөлісті.

Аудиторлар 4,419 миллиард теңгеге заңбұзушылқтарды анықтады, оның 4,2 миллиарды қалпына келтіруге, ал 218,7 миллионы өтеуге жатады.

2026 жылғы 30 шілдедегі жағдай бойынша 4,176 миллиард теңге қалпына келтіріліп, 178 миллион теңге өтелді.

Бұл мысал мемлекеттік бюджет шығыстарын қарастыру кезінде "қанша жұмсалды?" деген сұрақты "бұл ақшаға не алынды?" деген сауалмен толықтыру қажет екенін көрсетеді.

Мемлекет тиімділігін қалай өлшеуге болады?

2023 жылдан бастап бір тұрғынға шаққандағы бюджет шығыстары номиналды түрде шамамен үштен бірге өсті. Бірақ бұл мемлекеттік қызметтер сапасы үштен бірге жақсарды дегенді білдірмейді. Біз осы мәселені талқылағанда, экономист Қуаныш Жайықов та қайсыбір саланың қаржыландыру көлемін ғана емес, соңғы нәтижені де бағалауды ұсынады.

"Мемлекеттік органдардың есептілігі мен ашықтығы жақсы елдерде ақшаның мөлшері сапаға айналады", - дейді ол әлемдік тәжірибеге сүйеніп.

Шығыстардың мақсатына қарай ерекшеленетінін де ескеру қажет. Зейнетақы мен жәрдемақыны азаматтар тікелей алады. Ал білім беру мен денсаулық сақтауға жұмсалған қаражаттың нәтижесі тек сомаға ғана емес, бүкіл жүйенің қалай ұйымдастырылғанына да байланысты.

Сарапшы пікірінше, денсаулық сақтау саласындағы осындай көрсеткіштердің бірі салауатты өмір сүрудің күтілетін ұзақтығы болуы мүмкін, өйткені оған медициналық көмектің сапасы, еңбек жағдайлары, білім мен қауіпсіздік әсер етеді.

Халықтың әл-ауқатын бағалау кезінде сарапшы тек адамдардың шағын тобының өте жоғары табысы есебінен өсуі мүмкін орташа жалақыға ғана емес, салық деректері бойынша медиандық табысқа қарауды ұсынады.

Білім беру саласында PISA халықаралық зерттеуінің нәтижелерін ескеруге болады.

Анықтама: PISA (Programme for International Student Assessment) - Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) өткізетін 15 жастағы мектеп оқушыларының білім жетістіктерін бағалаудың халықаралық бағдарламасы. Зерттеу үш жылда бір рет өткізіледі және мектеп бағдарламасын білуін емес, алған білімін іс жүзінде қолдана білуін тексереді. Бағалаудың негізгі бағыттары - оқу, математикалық және жаратылыстану-ғылыми сауаттылық. Зерттеуге ондаған ел мен білім беру жүйесі қатысады, ал оның нәтижелері мектептегі оқыту сапасын салыстыруға және оның күшті әрі әлсіз тұстарын анықтауға мүмкіндік береді.

Ғылым және жоғары білім министрлігі өз кезегінде жоғары оқу орындарын бағалау кезінде түлектердің жұмысқа орналасуын, тәуелсіз аккредитацияны, оқытушылармен қамтамасыз етілу деңгейін, ғылыми қызметті, академиялық ұтқырлықты және университеттердің халықаралық рейтингтердегі орнын ескеретінін хабарлайды.

Жолдарды, полицияны, қорғанысты және мемлекеттік басқаруды қаржыландырудың тиімділігін жекелеген азаматтар арасында бөлу мүмкін емес. Субсидиялар мен инвестициялардан келетін жеке пайданы бағалау одан да қиын.

Әр қазақстандыққа арналған ақша

Азаматтарға жұмсалатын шығындар туралы сөз қозғалғанда, ерте ме, кеш пе, бұл қаражатты неге әркімнің қолына бере салмайды деген сауал туындайды. Алайда келтірілген есептеулер мұның мүмкін емес екенін көрсетеді. Мұны экономист Қуаныш Жайықов та растап отыр.

Әлеуметтік шығындарды, оқу ақысы мен медициналық көмекті жеке есепке алуға болады - олар ЖСН-ге тікелей байланысты.

Бірақ бюджетте жол, полиция, жарықтандыру, қорғаныс, инфрақұрылым, мемлекеттік аппарат және тағы басқа шығындар бар. Ал оларды бөліп қарастыру әлдеқайда қиын.

Мұның бәрі қайта бөлудің үлкен жүйесі ретінде жұмыс істейді: мұнда кейбір азаматтар көбірек төлейді, басқалары көбірек алады, ал қаражаттың едәуір бөлігі ұжымдық қажеттіліктерге жұмсалады.

Сонымен қатар, экономист адамның мемлекеттен алған ақшасын ғана емес, оның және отбасының қазынаға аударған салықтары мен басқа да төлемдерін есепке алуды ұсынады.

Экономист мысал ретінде гранттарды келтіреді:

"Бала тегін оқып жатқан жоқ - оның ата-анасы ай сайын бюджетке ақша төлейді. Сондықтан сальдоны бүкіл отбасы үшін есептеген жөн. Сонда елде кімнің кімді субсидиялап отырғаны көрінеді. Негізгі экономикалық бірлік шын мәнінде адам емес, отбасы болып табылады".

Адам салық төлеген кезде, сол ақшаның не нәрсеге жұмсалып жатқанын түсінуі керек. Бұл - қоғамдық бақылаудың бір түрі, ал мұндай бақылау болған жағдайда мемлекеттік органдар да бюджетті ұқыпты жұмсауға тырысуы тиіс. "Бүгінгі Қазақстанға не жетпейді - мемлекет ақшасы ма, әлде оны пайдаланудың тиімділігі ме?" деген сұраққа Жайықов біржақты жауап береді:

"Алдымен тиімділік, содан кейін көлем".

Түйіндей келе, бюджеттің игерілу сапасы елдің әрбір тұрғынына шаққандағы сомамен емес, қоғамның сол ақшаға алған нәтижесімен айқындалатынын атап өтуге болады.

Авторы: Рабиға Дүйсенғұлова

Аударған: Дина Шәріпхан