Ғалымдар көне жұлдыздар картасын қалпына келтірмек

Зерттеушілердің болжамынша, картаның авторы – б.з.д. шамамен 190–120 жылдары өмір сүрген ежелгі грек астрономы Гиппарх. Ол Батыс ғылымында жұлдыздар каталогын алғаш жасаған ғалымдардың бірі саналады. Сондай-ақ ол Күн мен Айдың аспан кеңістігіндегі қозғалысын анықтаған.

Ұзақ уақыт бойы Гиппархтың еңбектері дерлік толық жоғалған деп есептеліп келді. Біздің заманымызға оның тек шоқжұлдыздар сипаттамасына арналған түсіндірме еңбегі ғана жеткен. Бұл еңбекте ғалым бұрынғы астрономиялық мәтіндерді сыни тұрғыдан талдаған.

Ғалымдардың бұл еңбектерді қайта қалпына келтіруге жаңа мүмкіндігі 2022 жылы пайда болды. Сол кезде зерттеушілер VI ғасырға жататын ортағасырлық қолжазбаны зерттеген. Тексеру барысында кейін жазылған мәтіннің астында ежелгі астрономиялық құжаттың іздері бар екені анықталды.

Орта ғасырларда пергамент өте қымбат материал болғандықтан, ескі қолжазбалардағы сияны өшіріп, оның үстіне жаңа мәтін жазу жиі кездескен. Бұл жағдайда да монахтар көне құжаттың үстіне жаңа мәтін көшіріп жазған. Соған қарамастан, алғашқы жазбалардың бір бөлігі пергаменттің астында сақталып қалған.

Қазір Codex Climaci Rescriptus деп аталатын бұл қолжазба АҚШ-тағы SLAC National Accelerator Laboratory зертханасында зерттеліп жатыр. Ғалымдар оны талдау үшін синхротрон деп аталатын бөлшектер үдеткішін қолданады. Бұл құрылғы өте қуатты рентген сәулелерін алуға мүмкіндік береді.

Тарихшы Виктор Жисембергнің айтуынша, зерттеудің басты мақсаты – мүмкіндігінше көп жұлдыздың координаттарын қалпына келтіру.

Оның сөзінше, табылған координаттардың дәлдігі таңғаларлық. Әсіресе ежелгі астрономдар бақылауды телескопсыз жүргізгенін ескерсек, бұл үлкен жетістік.

Рентген сәулелері сияның химиялық құрамын ажыратуға көмектеседі. Ортағасырлық мәтін темір мөлшері көп сиямен жазылған, ал ежелгі грек мәтінінде кальций көп. Осы айырмашылықтың арқасында ғалымдар нәзік пергаментті бүлдірмей, астында жасырынған жазбаларды анықтай алады.

Зерттеушілер қазірдің өзінде бірнеше жұлдыз сипаттамасын және Суқұйғыш шоқжұлдызы туралы деректерді тапқан.

Еске сала кетейік, Қазақстан ғалымдары ғарыш қоқысын жоюдың жаңа тәсілдерін ұсынып отыр.