Мәжіліс бес бірдей заңды бір заңға біріктіретін құжатты жұмысқа алмақшы

- Магеррам мырза, заң жобасы қандай негізгі міндеттерді шешуге арналған?

- Біріншіден, заң жобасы қолданыстағы бес бірдей заңды бір заңға біріктіреді. Ол заңсыздықтардың алдын алудың тұтас жүйесін қалыптастырып, тәртіпті нығайтуға бағытталған. Осы құжат арқылы біз заңсыздықтардың алдын алу субъектілерінің санын 13-тен 26-ға дейін арттырамыз.
«Құқық бұзушылықтың алдын алу туралы»,»Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы», «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың алдын алу, балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы», «Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдарды әкімшілік қадағалау туралы», «Азаматтардың қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысуы туралы» заңдардың орнына «Құқық бұзушылықтардың алдын алу туралы» бірыңғай заңға біріктіріледі.

- Сіз заңсыздықтардың алдын алуға жауапты субъектілер саны екі есе өскенін айттыңыз. Сонда тізім қандай орган, ұйымдармен толықты?

- Тізімге мемлекеттік органдардан басқа, азаматтық қоғам институттары, мүлік иелерінің бірлестіктері, адвокаттар қоғамдастығы, адам құқықтары жөніндегі институттар, Қазақстан халқы ассамблеясы, түрлі қоғамдық және консультациялық орталықтар кіреді.

2010 жылдан бері қолданылып келе жатқан заң Ішкі істер министрлігінің жұмысына шамадан тыс басымдық берген. Ал әлеуметтік сала, білім беру, медицина сектордың мәселелері ескерусіз қалды. Жаңа құжат сол олқылықтардың бәрін жояды. Заңның мазмұны репрессиялық шаралардан әлеуметтік-профилактикалық шараларға көбірек арналған.

Заңсыздықтардың алдын алуға жауапты субъектілер тізімін неге кеңейттік? Әрбір мемлекеттік орган енді профилактикалық жұмыстарға өз құзыреті шегінде қатысады. Ең бастысы – бірыңғай үйлестіру орталығы құрылады. Осы уақытқа дейін 13 субъект өз бетімен, үйлесімсіз жұмыс істеді. Жаңа орталық заңсыздықтарға сараптама жасап, мониторинг жүргізіп отырады. Сол арқылы заңсыздықтардың алдын алудың жалпы тәсілдерін әзірлеумен айналысады.

- Заң жобасында заңсыздықтарға бейім азаматтармен жұмыс жағына көңіл қаншалықты бөлінді?

- Заңсыздықтардың алдын алуға жауапты субъектілер ондай адамдарды анықтап, жұмысқа орналасуға көмектеседі, емдеуге жіберіп, әлеуметтік қолдау ұйымдастыра алады.
Сонымен қатар, біз профилактика жүргізілетін адамдардың санаттарын кеңейтеміз. Қазір ол жазаны толығымен өтеген және соттылығы жойылған немесе жазасын өтеген адамдарды ғана қамтиды. Бірақ статистика көрсеткендей, заңсыздықтардың шамамен 70%-ын мерзімінен бұрын шыққан адамдар жасайды. Алдын алу шаралары соларға көбірек назар аударады.

Жауапты орган қандай да бір адамның құқық бұзуға бейімдігін байқаса, онымен сол қатер жойылғанға дейін жұмыс істейді.

— Заң қарапайым азаматтарды қоғамдағы тәртіпті қамтамасыз етуге қалай тартады?

– Бізде қоғамдық көмекшілер институты бар. Әрине, азаматтардың заңсыздықтардың алдын алуға қатысуын ынталандыру керек. Оның ішінде наградалар мен ақшалай сыйақылар көзделген.

Мұндай көмекшілердің өкілеттіктері де кеңейіп келеді. Бұрын олар тек патрульдеумен айналысса, енді тәуекелдер мен заңсыздықтарға бейім адамдарды анықтауға көмектесе алады. Әрине, мұның бәрі құқық қорғау органдарының бақылауында болады. Олар қоғамдық көмекшілермен және белсенді азаматтармен өзара қанаттасып жұмыс істейді.

Көтермелеудің тәртібі мен мөлшерін жергілікті атқарушы органдар жанындағы ведомствоаралық комиссия айқындайды.

- Тұрмыстық зорлық-зомбылықты азайту, қадағалаусыз қалған балаларды қадағалау және қайталап қылмыс жасауды азайту үшін қандай жаңа тәсілдер қарастырылған?

– Қолданыста бар тетіктердің бәрі сақталып, бірыңғай заңға біріктіріледі. Мысалы, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу ісін Мәдениет және ақпарат министрлігі үйлестіреді. Өйткені оның құрылымында отбасын қорғау комитеті бар. Ал Оқу ағарту министрлігінде Балалардың құқығын қорғау жұмыстары шоғырланған. Міне, осындай принциппен әр органның міндеті айқындалады.

- Заң қашан күшіне енеді және оның қуатын азаматтар қандай қарапайым өзгерістер арқылы сезіне бастайды?

- Ертең заң жобасы бірінші оқылымда қаралады. Мемлекет басшысы жыл соңына дейін қабылдау міндетін қойды. Біз бұл тапсырманы орындаймыз. Осылайша заң 2026 жылдан бастап заң күшіне енеді.

- Заңды әзірлеу кезінде қандай тосқауылдарға тап болдыңыздар? Даулы нормалар болды ма?

- Иә, азаматтарды заңсыздықтардың алдын алу ісіне тарту мәселесі қызу талқыланды. Заңның осы нормасын теріс пиғылға пайдалану немесе жала жабу әрекеттері жиілейді деген алаңдаушылық болды. Талқылау арқылы осының бәрін пысықтап алдық.

Жастармен жұмыс мәселесі де ұзақ талқыға түсті. Сондай-ақ заңды цифрландыру саясатымен сәйкестендіруге көп көңіл бөлінді. Заң жобасында цифрлық платформаны, мобильді қосымшаларды құру және тәуекел топтарын анықтау үшін жасанды интеллектіні пайдалану қарастырылған.