Мұрагерліктің қандай міндеті бар?

Заңгер Алмаз ОТАРОВ жауабы:

– Көп адам мұра туралы естісе, бірден пәтер, көлік, ақша деп ойлайды. Расында, мұра кей жағдайда мате­риалдық тұрғыдан үлкен көмек болуы мүмкін. Бірақ менің тәжірибемде материалдық байлық­тан бө­лек мәселе өте көп. Себебі ол тек активтерден ғана емес,­ қарыздар мен міндеттемелерден де тұрады.

Мысалы, марқұмның атына тіркелген пәтер, жер, көлік, депозит немесе зейнетақы жинағы бар болса, мұрагер соның бәріне иелік ете алады. Сонымен қатар егер оның төленбеген несиесі, коммуналдық қарызы немесе айыппұлы болса, сол да мұраға кіреді. Бұл мұрагер байлыққа да, қарызға да ие болады дегенді білдіреді. Көп адам осыны ескермейді. Кейін нотариус­та рәсім­деу кезінде немесе банкпен есеп айырыс­қанда мәселе туындайды.

Заң бойынша, мұрагер өзіне тиген мүліктің құнына тең мөлшерде жауап береді. Егер адамнан 20 млн теңгеге бағаланған пәтер қалса, ал оның берешегі 15 млн болса, мұрагер бұл қарызды толық өтейді. Егер қарыз 25 млн болса, ол тек пәтердің құны, яғни 20 млн теңгеге дейін ғана жауап береді. Қалған бөлігі есептен шыға­рылады. Бұл – әділдік қағидатына сай жасалған норма.

Кейде адамдар «маған тек ақшасы керек, ал кепілдегі пәтері мен көлігі қажет емес» деп ойлайды. Бірақ заң бойынша мұра бөлшектенбейді. Егер мұраны қабылдасаңыз, бәрін бірге қабылдайсыз. Актив те, қарыз да сіздің иелігіңізге өтеді. Сондықтан шешім қабылдар алдында марқұмның барлық мүлкін және мін­деттемесін нақты білу маңызды.

Тағы бір жиі кездесетін жағдай – мұрагердің асығыстықпен шешім қа­былдауы. Адам қайтыс болған сәттен бас­тап 6 ай ішінде шешім қабылдау керек. Осы уақыт аралығында мұрадан бас тартуға немесе оны қабылдауға болады. Егер бұл мерзім өтіп кетсе, мұрагер өз құқығын тек сот арқылы қалпына келтіре алады. Бірақ ол үшін дәлел қажет. Мысалы, шетелде болғаны, ауырып қалғаны немесе қайтыс болған туысы туралы кеш хабардар болғаны себеп бола алады.

«Мұраның құрамына не кіреді?» деген сұрақ та жиі қойылады. Мұраға үй, пәтер, көлік, жер, тұрмыстық техника, бағалы заттар, бизнес үлесі, тіпті банк шотындағы ақша мен зейнетақы жинақтары да кіреді. Әйткенмен, көп адам білмейтін бір нәрсе бар: марқұмның банк алдындағы қарызы да мұрамен бірге өтеді. Яғни адам несиесін өтемей өмірден өтсе, оны мұрагер өтеуге тиіс.

Тағы бір маңызды жайт – несие­ге есептелетін өсімпұл мен па­­­йыз да мұра­­герге жүктеледі. Себебі адам қай­тыс болған соң 6 ай ішінде мұра­гер­лік рәсімделмеген­ше, банк несиеге па­­йыз есептеуді жалғас­тыра береді. Сол себепті, мұрагер мұраға кіріскенше, қарыз да өсіп кетуі мүмкін. Мұндайда банкпен келіссөз жүргізіп, есепті нақ­тылап алу қажет.

Мұрагердің мойнына өтпейтін мін­деттер де бар. Мысалы, алимент төлеу немесе моральдық шығынды өтеу міндеті мұра­герге өтпейді. Өйткені бұл – адамның жеке жауапкершілігі. Адам қайтыс болған сәттен бастап мұндай міндеттер бірден тоқтатылады. Қарапайым тілмен айтқанда, мұра тек байлық емес, ол үлкен жауапкершілік. Мұрагер болу дегеніміз – басқа адамның мүлкімен бірге оның өмір бойы жинаған қаржылық тарихын да қабылдау. Сондық­тан шешім қабылдамас бұрын эмоцияға емес, есепке сүйену керек.

Жеке кеңесім – ең алдымен марқұмның барлық активі мен қарызын тексеріп алу қажет. Егер оның несиесі болса, банкпен байланысып, нақты қарыз сомасын анықтау керек. Сонда ғана сіз неге ие болып жатқаныңызды, қандай жауапкершілікті мойныңызға алғаныңызды толық түсінесіз. Мұрагерлік туралы заң қарапайым болып көрінгенімен, ішінде өте маңызды қаржылық және құқықтық ерекшеліктер бар.

Дайындаған –

Елігімай ТӨҢКЕР,

«Egemen Qazaqstan»