Өкпе дерті өрекпімесін

Елде 24 ақпан мен 24 нау­рыз арасында аурудың алдын алуға бағытталған айлық дәс­түрлі түрде өтіп келеді. Ма­ман­дардың сөзінше, биылғы нау­қанның ерекшелігі – тубер­ку­лезді ерте анықтауды күшей­ту, халықты скринингпен қам­ту­ды кеңейту және латентті ту­беркулез инфекциясын дер ке­зінде анықтап, емдеу шара­сын жетілдіру. 

Өлім-жітім азайған

Туберкулез әлі күнге дейін әлем­дегі жұқпалы аурулардан бо­латын өлім-жітімнің басты се­бебі болып отыр. Әлемде күн сайын 4 мыңнан аса адам ту­бер­кулезден қайтыс болады де­ген ақпар бар. Аурудың да­муы­на дұрыс тамақтанбау, ағза­ға зиянды өнімдер (темекі, ал­ко­голь, есірткі) тұтыну, кейде со­зылмалы аурудың әсері ық­пал етеді. ДДСҰ мәліметінше, ту­беркулезбен ауыратын ел­дер­дің қатарында Қазақстан 12-орын­да тұр. Дегенмен Қо­ғам­­дық ден­сау­лық сақтау ұлт­тық орталы­ғы­ның Инфекция­лық аурулар­дың алдын алу басқармасының эпидемиолог дәрігері Анаргүл Жү­нісова кейінгі жылдары ту­бер­кулез бойынша эпидемио­ло­­гиялық жағдай тұрақталып ке­ле жатқанын айтады.

– «Қазақстан 12-орында тұр» деген дерек қазіргі жағ­дай­ды то­лық сипаттай алмайды. Елі­міз туберкулез ауыртпалығы жо­ғары елдер қатарынан бір­тін­деп шығып келеді. 2025 жыл­­ғы мәлімет бойынша, Рес­пуб­ли­када туберкулез ауру­шаң­дығы 2024 жылмен салыс­тыр­ған­да, 10,6%-ға төмендеді, өлім-жітім көр­сеткіші 10%-ға азай­ды. Жаңа жағдай саны 6740-тан 6130-ға дейін төмен­де­ді. 100 мың халыққа шақ­қан­дағы ауру­шаңдық көрсеткіші 30,1-ге жет­ті. Дегенмен бұл мә­­­селе әлі де қоғамдық ден­сау­лық сақтау саласында маңызды ба­ғыт­тар­дың бірі болып отыр. Кейбір өңір­лерде аурудың кеш анық­талуы әлі де кездеседі, – дейді эпи­демиолог дәрігер.

Елімізде туберкулездің ал­­­дын алу, ерте диагнос­ти­калау және емдеу тегін жүреді әрі халықаралық стандарттарға сай заманауи әдістер қол­да­ны­лады. Сырқаттың алдын алудың ба­­ламасыз құралы – вакци­на­ция. Бала дүниеге келгенде, ту­беркулезге қарсы имму­ни­тет­ті дамытуға мүмкіндік беретін БЦЖ вакцинасын салу және 6-7 жасында қайта вакци­на­ция­лау аурудың дамуына қарсы тұ­рып, туберкулездің ауыр түр­лерінен қорғайды, бұл да ақы­сыз негізде жүргізіледі. Вакци­нация­ның әсері 5 жыл, егер ау­ру факторлары болмаса, адам туберкулезбен ауырмайды. Алай­да жаңа туған нәрестелер ара­сында вакцина алмай қала­тын жағдайлар да жетерлік. Со­ның салдарынан туберкулез жұқ­тырған балалардың саны жо­ғары деңгейде болып отыр, мұн­дайда сырқат та ауыр өтеді. Ауруға негізгі себеп – растал­ма­­ған ақпарға сенетін ата-ана­лар­дың вакцинаға қарсылығы. 2023 жылы Атырау облысында 700-ден аса адам туберкулезге шал­дыққан еді, олардың дені – вакцина алмаған балалар мен жа­сөспірімдер. Атырау об­лыс­тық фтизиопульмонология ор­­­талығының директоры Жаңа­бай Сағиевтің айтуынша, дүниеге кел­ген шақалақтардың 5-10 пайы­зы туберкулезге қарсы егіл­мей қалады. Сол себепті де ел­де өтіп жатқан туберкулезге қар­сы айлық халықты тікелей ақ­параттандыруға бағытталып отыр. 

«Мантудан» қорықпаңыз

–  Балаларына манту сына­ма­сын алдырмайтын ата-ана­лар да бар. Олар латентті тубер­ку­­­лезге қарсы ем алғысы кел­­­­­мейді. Рас, бұл әлі толыққанды тубер­ку­лез емес, бірақ латентті ту­бер­­кулез бактериясын жұқ­тыр­ған адам кейін бәрібір ауырады. Сон­дықтан ем қабылдау қажет. Соны көбі түсіне бермейді,  –  дейді дәрігер.

Расымен де, ата-аналар ту­беркулездің бар-жо­ғын анықтайтын Манту сы­на­ма­­­сына қарсылық танытады. Бұл сынама туберкулезді зерт­теу­мен айналысқан француз дә­рі­гері Шарль Манту есімімен атал­ған. Ауруды ерте анықтау мақ­сатында Манту сынамасы 1-14 жасқа дейінгі балаларға са­­­­­­лынады. Бала 15 жасқа тол­ған­­­да, флюрографияға түсу мін­­детті саналса, ересектерге ар­­налған профилактикалық әдіс – флюорография, шолу рент­генографиясы, ком­пью­тер­лік томография. Манту сы­намасы туберкулез мик­ро­бак­те­риясының сығындысы ар­­қылы тері астына енгізіледі, мамандар 3 күннен кейін тері­нің тығыздық өлшеміне қарап, сырқаттың бар-жоғын анық­тай­ды. Ата-аналар әдетте тері­нің қызаруы мен ісінуінен қор­қып, сынама салдыруға үзіл­ді-кесілді қарсы болады. Эпидемиолог Анар­гүл Жүнісова мұндай күй­ден қорқудың қажеті жоғын ес­кертті.

– Манту сынамасы – вак­ци­на емес, ол ағзада туберкулез ми­кобактериясына қарсы им­мун­дық жауаптың бар-жоғын анық­­тайтын диагностикалық әдіс. Сынама жасалғаннан кейін терінің қызаруы немесе ісінуі – қалыпты құбылыс. Әсі­ре­се, БЦЖ вакцинасын алған ба­ла­ларда мұндай реакция жиі бай­қалады. Бұл жағдай бала­ның мін­детті түрде туберку­лез­бен ауыр­ғанын білдірмейді, – дейді А.Жүнісова.

Дәрігердің сөзінше, кей жағ­дайда Манту сынамасы оң нәтиже көрсетуі мүмкін. Бұл сы­нама ағзаның жалпы иммун­дық реакциясын көрсетеді, егер де сынамаға күмәнмен қа­ра­саңыз және диагнозды нақ­ты­лау керек жағдайда Диас­кинтест жа­сату керек. Манту – кеңінен қол­данылатын жалпы ск­ри­нинг­­тік әдіс, ал Диаскинтест – туберкулез микобактериясына тән нақты антигендерге негіз­делген заманауи әдіс. Ол бел­сен­ді инфекцияны дәлірек анық­тауға мүмкіндік береді жә­не жалған оң нәтиже сирек кез­деседі. Бір ескеретіні, Манту сы­намасын жедел инфекция­лық, аллергиялық аурулар ке­зінде, тері ауруы мен каран­тин­дік жағдайда кейінге қалдырған жөн. Егер де Диаскинтест те оң нәтиже берсе, ағзада микобак­те­рия бары расталады, бірақ ауру белсенді түрде дамымайды және клиникалық белгілері бол­майды, тіпті өкпе, қан, зәр жә­не қақырық анализдері де қалыпты болуы мүмкін. Ағзада жасырын инфекция анықталса, оны ғылыми тілде латентті ту­бер­­кулез дейді. Бұл өзгелерге қауіп тигізбейді, алайда бола­шақ­та инфекция асқынып, ту­беркулезге айналмас үшін ер­терек ем алу қажет.

– Егер балада латентті ту­бер­кулез анықталса, про­фи­лак­тикалық ем тағайындалады. Әдетте ем түрі – 3-6 айға созы­ла­тын арнайы дәрілік терапия. Қазір қолданылатын препа­рат­тар қауіпсіз, бала ағзасына сай лайықталған және дәрігердің бақылауымен жүреді. Негізгі мақсат – инфекцияның бел­сенді туберкулезге айналуына жол бермеу. Емнен бас тарту болашақта әлдеқайда күрделі жағ­дайға әкелуі мүмкін. Со­нымен қатар жөтел екі ап­та­дан артық созылса, мін­детті түрде дә­рі­гер­ге қаралыңыздар. Бала­лар­ды профи­лактикалық тек­серу­ден уақытылы өткі­зіңіз­дер, – дейді А.Жүнісова.

Бүгінде ту­бер­­­­кулез то­­­лық емделетін ау­ру қатарына жатады. Қазір ел медицинасына қысқартылған емдеу схе­малары, дәріге төзімді түр­лерге арналған жаңа пре­па­рат­тар, жылдам диагностиканың заманауи әдістері енді. Соған қарамастан, сырқат атаулыға бейжай қарауға болмайды. Тубер­кулез – жұқпалы ауру, ем­дел­меген жағдайда айна­лаңыз­ға таралып, ауыр ас­қыну­ға душар болуыңыз мүмкін. Сол себепті де денсаулыққа жауап­кершілікпен қараған жөн.

Айсұлу СЪЕЗХАН