Хансен дерті: кеселмен күрес қалай жүргізілді?

Хансен деген атауы көпшілікке таныс болмауы мүмкін, негізі көпшілік білетін атауы – алапес. Ежелгі өркениет бұл дертке шалдыққандарды Құдайдың қаһарына ұшырағандар деп санағаны айтылады. Ал ел медицинасы бұл кеселдің алдын алу жолында қалай күресіп келеді?

Хансен ауруы – өте ежелгі инфекция, микробактериялар арқылы адамнан адамға жұғатын жұқпалы ауру. Адамзат бұл аурумен ежелден бері күресіп келеді. Аурудың жалғыз көзі – осы аурумен ауыратын адам. Кеселдің табиғи көзі жоқ. Кейбір ғалымдар Африкадағы маймылдар мен Оңтүстік Америкадағы сауытты аң (армадилло) секілді сүтқоректілерге әсер етеді дейді. Хансен ауруының негізгі 4 белгісі бар: ауруға шалдыққан адамның терісі зақымданады, кейін зақымданған теріде сезімталдық болмай қалады, яғни тері ауырсынуды, ыстық-суықты мүлдем сезбейді. Бұдан соң шеткі нерв жүйелері зақымдалып, сол бөліктен микробактериялар анықталады. Мамандар осы 4 белгіге қарап, Хансен ауруына диагноз қояды. Хансен ауруының инкубациялық кезеңі 3-7 жыл, кейде 15-20 жылға дейін созылуы мүмкін.  Ауруды ерте анықтаудың әдісі жоқ, жұқтырған адамның бәрінде дами бермейді, тек таратушы болып жүре береді. Ал Mycobacterium leprae инфекциясы организмде сақталып, адам кейін әлсіреп, иммунитет түскен жағдайда дамуы мүмкін. Ауру жұқтырғанда, тіпті 25-30 жылдан кейін пайда болатын жағдайлар бар. Ең бастысы, ауру белгілерін байқаған кезде дәрігерге бару керек, әйтпесе көз көрмей, тіпті өзге ішкі органдардың жұмысы істен шығуы мүмкін.

Хансен ауруын лепра деп те атайды, ал халық арасында «алапес» деп таралып кеткен. Өкінішке қарай, бұрын медициналық сауат болмаған кезде қарапайым халық теріде кез­десетін ала-құла белгісі бар дерматоло­гиялық аурудың көбін алапес деген. Мәселен, «витилиго» ауруын да алапес деп жатады. Қазақ республикалық лепрозорийінің бас дәрігері Молдағали Сейталиев те ауруды алапес деп атаудың, тіпті лепра деудің қате екенін түсіндіріп берді.

– Терминологиялық тұрғыдан, алапес деу – үлкен қателік. 1913 жылы бір лепролог ғалым Ташкентке барғанда, науқас­тардың тек 10%-ы Хансен ауруына шалдыққан екен, қалғаны – басқа дермоздар. Жұрт терідегі ала дақ белгісі бар аурудың бәрін алапес деп, лепрозорийға бара береді. Өткенде бір басылым беті «Елде алапес ауруы кейінгі кезде тіркелмеген» деп ақпарат жариялап, астына витилигоның суретін салып қойған. Қате түсініктің кесірінен витилигомен ауы­ратын жандарды бөлектеп, қоғамда қорқыныш тудыруға итермелеп отырмыз. Жазғанда да, сурет жариялағанда да байқау керек. Ғылыми атымен қолданғанымыз жөн. Лепра дегеннің өзі аурудан да ауыр әсер етеді. Қазір Дү­ниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы маман­дарына ұсыныс жібердік, Хансен ауруы деп қолдану керек, – дейді М.Сейталиев.

Дәрігердің сөзінше, Хансен ауруы – микробактериялар арқылы жұғатын жұқпалы тері ауруы болса, витилиго – этиологиясы белгісіз, көбіне басқа психологиялық депрес­сиялардан шығатын ауру. Сондықтан да медициналық терминдердің ара-жігін ажы­ратып алу керек. Өкінішітісі, өткен ғасырларда Хансен ауруын дәл анықтау мүмкін бол­мағандықтан, халық тері ауруларының бәрін алапес деп ойлап, үреймен өмір сүрген. Алапес диагнозы қойылған адамдардың көбі мүлде басқа аурудан зардап шеккен болуы да мүмкін. 

Қазір елімізде Хансен ауруына шалдыққан балалар мен жасөспірімдер жоқ. Өткен ғасырда ауырған азаматтардың дені егде тартқан. Биылғы деректерге сүйенсек, елде 212 науқас және олармен қарым-қатынаста  болған 224 адам бар. Бұл – айтарлықтай аз көрсеткіш. Ауруға шалдыққандардың 80%-ы Қызылорда облысында тұрады. Олар тұрақты түрде толық ем-дом алған, өзге адамдарға да зияны жоқ, сол себепті Хансен ауруынан қауіп деңгейі төмен деп есептеледі.

– Елімізде Хансен ауруы іс жүзінде элиминацияланған. Қазақстан аурудың ауыртпалық деңгейі төмен елдерге жатады. Бүгінде бүкіл әлемде аурудың алдын алу мәселелеріне маңызды рөл берілген. Аурудың қайталануының алдын алу, ескерту жұмысы басым міндет болып қала береді, – дейді Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығының директоры Роза Қуанышбекова.

Иә, кейінгі онжылдықта әлем айтарлықтай мол жетістікке жетті. Әлемдік қауымдастықтың және ДДСҰ-ның аралас химиотерапиясының нәтижесінде кейінгі жылдары Үндістан, Бразилия және Индонезия сынды жоғары эндемиялық елдерде бұл ауру жойылды, алайда әлемде жыл сайын 200 мыңнан аса адамнан ауру анықталып отыр. Бұл адамдарда аурудың айқын белгілері байқалады, ал олардың отбасылық байланысы шамамен одан 10 есе көп болуы мүмкін. Әлемде бұл аурудан толықтай таза ел жоқ. Тек Иордания аурудан ада деген сертификат алған.

Қазақ жерінде Хансен ауруымен күрес 1929 жылы басталып, КСРО Халық Комис­сарлары Кеңесінің Қаулысымен лепрозорий ұйымдастыру туралы шешім қабылданған. 20 ғасырдың басында Арал теңізінің жаға­лауында аурудың үлкен ошағы анықталған еді. Ғасырға жуық уақытта ауру ошағы то­лығымен жойылды. Қазір Қазақ респуб­ли­калық лепрозорийі пациенттерді оңалту мақсатында жұмыс істеп келеді. Лепрозорий Қызылорда облысында орналасқан, екі диспансері бар. Пациенттер хирургиялық, офтальмологиялық, стоматологиялық, терапиялық және оңалтуға қажетті барлық медициналық көмекті тегін ала алады.

– Аурудың соңғы белгісі 2017 жылы анықталған, содан бері ауырған адамдар кездескен емес. Мұның өзі – заңды құбылыс, себебі аурудың негізгі ошағы – лепрамен ауырған адамдар. Бұрын мыңдаған адам ауырған болса, қазір 212 науқас қана тіркеуде. Науқастарды толық қадағалап тұруға мүмкіндігіміз бар. Жыл сайын медициналық оңалтуға жібереміз, – дейді ол.

Негізінен, лепрозорийда ем алып жатқан­дар өткен ғасырдың 60-70-жылдары ауру жұқтырған. Бас дәрігердің айтуынша, па­ци­ент­тердің көбі жас кезінде ауырып, аурудың салдарынан мүгедек болып қалған, не үйлене алмай, жақындары болмай оңалту орталы­ғы­н­да қалған көрінеді. Олар мемлекет та­ра­пынан тегін әлеуметтік көмек алады және әлеуметтік тұрғын үйлермен қамтамасыз етілген. 

– Лепрозорий науқастарды оқшаулайтын орын емес. Есепте тұрған азаматтардың басқа елдегі медициналық ұйымдарда емдеу-сауықтыру және оңалту қызметін алу мүмкіндігі бар. Пациенттердің арасында үнемі медициналық көмекке мұқтаж, баспанасыздар, бас тартылғандар, туыс-туғаны жоқ және белгілі бір тұрғылықты жері жоқ, әлеуметтік баспанаға мұқтаж адамдар бар. Ал лепрамен ауыратындарды диспансерлеу қайталану қаупіне байланысты өмір бойы жүреді, – дейді М.Сейталиев.

Ауруды емдеу тарихына келсек, ел дә­рігерлері алғашында түрлі тактиканы қол­данған. Бастапқыда нақты шаралар па­циент­терді анықтауға және оқшаулауға ба­ғыт­­тал­са, кейін химиотерапия жүргізу бас­­ты міндет болды. Бүгінде Қазақ респуб­ли­­калық лепро­зорийі аурудың алдын алу және науқастарды оңалтуға көңіл бөліп отыр. 

– Аурудың алдын алудағы маңызды қа­дам – науқастардың денсаулығын қадағалау, бұрын ауырған адамдарда лепраның қайта бой көтермеуіне жол бермеу. Оларды ДДСҰ-ның тегін беретін дәрілерімен қамтамасыз етіп отырмыз. Науқастар дәріні тек ауырған кезде ішеді, қазір тіркеуде тұрған 212 адамның ешқайсысы дәрі ішіп жатқан жоқ, – дейді бас дәрігер.

М.Сейталиевтің айтуынша, қазір Хансен ауруы емделетін аурулар қатарына жатады, емі әлдеқашан табылған. Науқастар аралас химиотерапия алады және арнайы схемамен дәрі-дәрмек ішеді. Мысалы, 2017 жылы тіркелген соңғы науқас дәріні арнайы схема бойынша 2 жыл ішкен. Дерт микробактериялар арқылы жұғатын ауру болғандықтан, тек арнайы антибиотиктер емдейді. Аурудың емі болғанмен, өкініштісі, адам ағзасына ауыр зардап тигізеді.

– Басқа ауруларда емделу деген сөз функциясын жоғалтқан органдардың қалпына келуі болса, лепра ауруында олай емес. Мы­салы, туберкулезбен, ұқсас микобактериоз­бен салыстырсақ, туберкулез, негізінен, өк­пеге әсер етеді. Өкпені жартылай немесе толық алып тастағанның өзінде, мүше функ­циясы сәтті емделгеннен кейін толық қал­пына келеді. Лепрада адам микробак­териядан толық арылады, соны біз емделу деп атаймыз, алайда лепра таяқшалары шеткі нерв жүйелерін зақымдайтын болғандықтан, оны қалпына келтіру мүмкін емес. Ауру қоршаған ортаға зиянсыз болғанмен, оның зардабы қалып қояды, – дейді ол.

Дәрігер сөзінше, қазіргі науқастар лепрадан зардап шеккен адамдар ретінде есептеледі. Нерв жүйесі қалпына келмейді, қалпына келу процесі өте баяу жүреді, оған біздің ғұмырымыз да жетпейді екен.

Ескі түсінікте қалып, аурудан қорқу – надандықтың белгісі.  Дәрігерлер Хансен ауру­ын жұқпалы аурулардың ішіндегі ең аз жұғатын түрге жатқызады. Бастысы, тұрақты іс-шаралар, саламатты өмір салтын сақтау  ауруды түп-тамырымен жоюға сеп болады демекпіз. 

Айсұлу СЪЕЗХАН