Орталық Азия Ұлыбритания форматы: Лондонда серіктестіктің жаңа кезеңі басталады

Бұл — Лондонмен осындай үлгідегі алғашқы кездесу. Бұған дейін мұндай форматты АҚШ, Еуропалық одақ, Ресей, Қытай және Жапония сияқты ірі ойыншылар қолданып келеді.

Кездесудегі күн тәртібі және Қазақстанның ұстанымы

CA5+1 форматын Лондонның қатысуымен іске қосу мәселесі 2023 жылдың соңында Ұлыбритания парламентінің Сыртқы істер жөніндегі комитеті жариялаған «Елдер тоғысындағы кезең: Біріккен Корольдіктің Орталық Азиямен өзара іс-қимылы» атты баяндамасынан кейін нақты талқылана бастады. Құжатта үкіметке өңірлік ынтымақтастық мүмкіндіктерін терең бағалау үшін осындай кездесуді өткізу ұсынылған.

Содан бері Ұлыбританиядағы саяси жағдай өзгерді. 2024 жылдың шілдесінде билеуші партия ауысып, бірқатар ішкі мәселелерге байланысты жаңа үкіметтің жұмысы уақытша сыртқы саясаттан ішкі мәселелерге ауысты. Дегенмен, жоспарланған кездесу бәрібір өтетін болды.

Алдағы келіссөздердің негізгі бағыты — сауда және инвестиция. Тараптар Орталық Азия елдері экономикаларының өсу мүмкіндіктері мен негізгі сын-қатерлерін, өзара сауда мен инвестиция көлемін арттыру жолдарын, сондай-ақ өңірлік өзара байланыстарды нығайту мәселесін талқылайды. Оның ішінде Транскаспий халықаралық көлік бағытын (Орта дәліз) дамыту мәселесі де қаралады.

— Қазақстан Сыртқы істер министрінің Лондонға алдағы сапары және «Орталық Азия — Ұлыбритания» форматындағы алғашқы министрлік кездесудің өтуі екіжақты ғана емес, өңірлік ынтымақтастыққа да қосымша серпін беруге бағытталған. Бұл сапар Ұлыбританияның Орталық Азиямен жүйелі әрі ұзақмерзімді байланысын қалыптастыруға, экономикалық қарым-қатынастарды кеңейтуге, өзара өсімді қолдауға және өңірде бизнес пен жұмыспен қамтуға жаңа мүмкіндіктер ашуға ықпал етеді, — деп хабарлады Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілігі Kazinform агенттігінің сауалына жауап ретінде.

Сонымен қатар, қазақстандық дипломаттардың пікірінше, бұл сапар Қазақстанның барлық халықаралық серіктестермен сындарлы ынтымақтастықты дамытуға бағытталған байыпты әрі теңгерімді сыртқы саясатын растайды.

Сыртқы саяси ведомствоның бағалауынша, кездесу қорытындысы Астана мен Лондон арасындағы өзара тиімді нақты жобаларды жүзеге асыруға бағытталған ынтымақтастықтың жаңа кезеңін бастауға мүмкіндік береді. Ғаламдық жағдайлардың өзгеруіне байланысты, қазақстандық дипломаттардың бағалауынша, Қазақстан мен Ұлыбритания арасындағы серіктестік икемділікті арттыруға және ұзақ мерзімді тұрақты нәтижелерге қол жеткізуге елеулі әлеуетке ие.

Ұлыбританияның Орталық Азиядағы стратегиялық мүдделері

Бүгінде Ұлыбританияның Орталық Азиядағы саясатының төрт негізгі бағыты айқын көрініс табуда: білім беру, қаржы қызметтері, пайдалы қазбалар және инфрақұрылым. Осындай жалпы векторды Ұлыбританияның елшілері Британ-Қазақстан қоғамы ұйымдастырған вебинар барысында нақты көрсетіп өтті.

Барлық бес республикада Форин-офис дипломаттары Ұлыбританияның білім беруіне деген тұрақты қызығушылықтың өсіп келе жатқанын атап отыр. Алдыңғы қатарда — Қазақстан, онда британдық университеттердің төрт филиалы жұмыс істейді, «Болашақ» бағдарламасы бойынша шамамен 6 мың студент британ дипломын алды, ал ағылшын стандарттарына сай білім беру мектеп оқыту процесінің қалыпты бөлігіне айналған. Қазақстандағы британдық білім беру тәжірибесі табысқа жеткен үлгі ретінде көршілес елдерге үлгі болып отыр және олар оны қайталауға ынталы.

Өзбекстан мен Қырғызстан да Астанадағы Халықаралық қаржы орталығына ұқсас өздерінің халықаралық қаржы орталықтарын құруға ниет білдіріп отыр.

— Ташкентте халықаралық қаржы орталығын құру бойынша белсенді жұмыс жүргізіліп жатыр, оның негізінде халықаралық арбитраж болады. Жаңа орталық Астанадағы модель сияқты ағылшын жалпы заңына негізделеді, — дейді Ұлыбританияның Өзбекстандағы елшісі Тимоти Смарт.

Қырғызстандағы Ұлыбритания елшісі Николас Боулер, өз кезегінде, Лондонның Халықаралық дауларды шешу орталығының заңнамасын дайындауға қатысатынын атап өтті. Бұл орталық та ағылшын құқығы принциптері бойынша жұмыс істейтін болады және Ыстықкөл облысында орналасады.

Ірі компаниялардың акцияларын орналастыру алаңы ретінде — Лондон қор биржасының рөлі бөлек атап өтіледі. Ұлыбритания елшілерінің бағалауынша, біздің аймақта ол халықаралық капитал нарығына шығу үшін табиғи әрі орынды таңдау ретінде қабылданады. Ал бұл бағалаулар көбінесе нақты жағдайды көрсетеді: Қазақстан мен Өзбекстанның іскерлік орталықтары осы бағытта жұмыс жасап жатыр, дегенмен әрдайым қалағандай қарқынды емес.

Ұлыбритания дипломаттары сондай-ақ стратегиялық маңызды пайдалы қазбалар саласындағы ынтымақтастыққа ерекше мән береді — бұл Ұлыбританияның жаһандық күн тәртібіндегі басым бағыттардың бірі. Аймақта профильдік жобалар жүзеге асырылып, келісімдер жасалып, салалық серіктестіктер қалыптасып жатыр. Жыл сайын Орталық Азиядан өкілдік делегациялар тәжірибе алмасу және жаңа келісімдер жасау үшін Лондонға барады.

Тағы бір бағыт — инфрақұрылым. Мұнда Ұлыбританияның Қазақстанның аймақтық көлік хабы ретіндегі рөлін нығайтуға, Өзбекстанда көлік дәліздері дамыту мен қала құрылысын жоспарлауға, Тәжікстанда цифрлық қызметтерді алға жылжытуға және Түрікменстанда теміржол желісін жаңартуға дайын екендігі айтылған.

Бұл ретте кейбір жағдайларда тек концепциялар мен келіссөздер жүріп жатыр, ал кейбір жобалар жүзеге асыру кезеңіне шыққан. Ұлыбритания компаниялары көбінесе технология жеткізуші және кеңесші рөлінде жұмыс істейді, сондықтан әрдайым көзге көріне бермейді, бірақ олардың біліктілігі жобалардың сапасын айтарлықтай арттыратыны сөзсіз.

Орта дәліз және серіктестіктің жаңа логикасы

CA5+1 министрлік кездесуі алдында ерекше назар Ұлыбританияның 2025 жылғы ақпан айында жарияланған сауда статистикасына аударылды. Лондондағы Kazinform тілшісіне берген сұхбатында Эдинбург бизнес мектебінің докторы Асылбек Нұрғабдешов бұл деректер Орталық Азияның Ұлыбритания сыртқы саудасындағы рөлінің трансформациясын түсінуге мүмкіндік беретінін атап өтті.

— 2024 жылғы қазаннан 2025 жылғы қыркүйекке дейінгі төрт тоқсанның қорытындысы бойынша Қазақстан мен Ұлыбритания арасындағы жалпы сауда көлемі £2,7 миллиардты құрады. Бұл Қазақстанның Орталық Азиядағы Лондон үшін ең ірі серіктес екенін растайды. Өзбекстанмен сауда қарқынды өсіп келе жатса да, Қазақстан аймақтағы Ұлыбританияның экономикалық қатысуының жүйелі элементі болып қала береді, — деді сарапшы.

Ол өзара әрекеттесудің құрылымына назар аударды: Ұлыбританияның Қазақстанға экспортының 75,9%-ы қаржы, құқық, инженерлік және кеңес беру қызметтеріне тиесілі. Ал Қазақстаннан импортының 78%-ы тауарларға, негізінен шикізатқа қатысты.

— Нәтижесінде өзара толықтырушы модель қалыптасып отыр: Қазақстан жаһандық тауар нарықтарына интеграцияланған болса, Ұлыбритания осы өзара әрекеттесудің институционалды және қаржылық инфрақұрылымына кіріктірілген, — деп түсіндірді доктор Нұрғабдешов.

Геосаяси тұрғыдан алғанда, сарапшының айтуынша, Орталық Азия Ресей, Қытай және Еуропалық Одақтың стратегиялық векторларының қиылысында орналасқан, ал Ұлыбритания экономикалық ынтымақтастықты әртараптандыру арқылы осы конфигурацияға өз орнын енгізуге ұмтылады. Осы контексте Орта дәліздің маңызы ерекше.

— Бұл тек инфрақұрылымдық жоба ғана емес, құқықтық болжамдылықты, цифрлық шешімдерді, сақтандыру механизмдерін, арбитраж процедураларын және қаржылық операциялардың ашықтығын талап ететін институционалды экожүйе. Дәл осы салаларда Ұлыбританияның бәсекелестік артықшылықтары бар, — деп атап өтті ол.

Қорытындылай келе, Асылбек Нұрғабдешов сауда деректері аймақтық желілік ынтымақтастық құрылымына өтуге нұсқап отырғанын, бірақ Қазақстан экономика көлемі, институционалдық жетілгендігі және географиялық орнының арқасында осы құрылымның негізі болып қала беретінін айтты.

Лондон CA5+1 форматты қалай қабылдайды

— A5+1 форматы Ұлыбританияның бес елмен нақты әрі маңызды мәселелер бойынша, әсіресе көлік пен цифрлық байланысты дамыту, білім беру, климаттық тұрақтылық және аймақтық қауіпсіздік салаларында ынтымақтастық жүргізу үшін сенімді әрі практикалық механизм ұсынады», — деп атап өтті Қазақстандағы Ұлыбритания елшісі Салли Аксуорси Kazinform агенттігіне берген сұхбатында.

Ол аймақтық өзара әрекеттесу форматы екіжақты серіктестіктерді толықтырады, бірақ еш жағдайда алмастырмайтынын ерекше атап өтті. Жаңа конфигурацияда Қазақстанға ерекше рөл берілген.

— Біздің экономикалық байланыстарымыз бен саяси ынтымақтастығымыздың тереңдігін ескере отырып, Қазақстан Ұлыбританияның кеңірек аймақтық стратегиясында орталық орын алады. Осы аптада Лондонда сыртқы істер министрі Ермек Көшербаевпен кездесіп, қарым-қатынасты одан әрі дамыту мәселелерін талқылаймыз деп үміттенеміз, — деді жоғары лауазымды британдық дипломат.

Аксуорсидің айтуынша, министрлік кездесуі нәтижесінде жаңа бірлескен бастамалар іске қосылуы күтіледі. Британ астанасында CA5+1 форматы нақты шешімдер қабылдауға арналған платформа ретінде қарастырылады, әсіресе сауда және білім беру салаларында.

— Бұл кездесу Орталық Азия елдері мен Ұлыбритания азаматтары үшін практикалық нәтижелерге жетуге бағытталған. Сауда, білім беру және кең ынтымақтастық саласында бірқатар жаңа қадам жариялаймыз, — деп қорытындылады Ұлыбританияның дипломатиялық миссиясының басшысы.

Бұған дейін Қазақстан мен Ұлыбритания ғалымдары қола дәуіріндегі технологиялық жаңашылдықтарды зерттейтінін хабарлағанбыз.