Орталық Азиядағы шетел инвестициясының 68% ы Қазақстан экономикасында шоғырланған

151,3 млрд доллар. Бұл саннан Қазақстанның экономикалық саясатының әлеуетін де көруге болады. Ол үшін дербес экономика ретінде инвестиция тарту тарихы ұқсас елдердің көрсеткішін Қазақстанмен салыстырып көрейік. Инвестиция тарту тарихы ұқсас елдер деп 1991 жылы Қазақстанмен бірге мемлекеттілігін қалпына келтірген 14 республиканы айтып отырмыз.

Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми статистикасына сүйенсек, 2024 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 291,5 млрд доллар болған. Сонда экономикадағы шетелдік капитал елдің жалпы ішкі өнімінің 51,9 пайызына тең деген сөз.

UNCTAD есебі бойынша, Ресей экономикасында жинақталған ТШИ 2024 жылы шамамен 216 млрд доллар болған. Бірақ теріскейдегі көршіміздің экономикасы әлдеқайда ірі – 2024 жылы ЖІӨ көлемі 2,17 трлн доллар болды. Сондықтан шетел капиталының Ресей экономикасындағы үлесі шамамен 10 пайыз деңгейінде. Қазақстанның ЖІӨ көлемі Ресейден 7,5 есе, жинақталған шетел инвестициясының көлемі 1,4 есе аз болып шығады.

Посткеңестік кеңістіктен Еуропа Одағына сәтті интеграция жасаған үш ел бар – Эстония, Латвия, Литва. Эстонияда жинақталған ТШИ елдің ЖІӨ-нің 73,9 пайызына, Латвияда 55,2 пайызға, Литвада 40,9 пайызға тең. Бұл үш елдің жалпы ішкі өнімін қоссақ, шамамен 171,4 млрд доллар болады. Ал экономикасындағы ТШИ-дің қосындысы – 97,5 млрд. Салыстырсақ, Қазақстанда бұл көрсеткіштер тиісінше 291,5 млрд доллар және 151,3 млрд доллар.

Орталық Азиядағы 4 көрші мемлекеттің жиынтық ЖІӨ 2024 жылы шамамен 215 млрд доллар болған. Ал экономикада жинақталған тікелей шетел инвестициясының көлемі 69,3 млрд долларға жеткен. Салыстырсақ, төрт елдің экономикасын бірге алғанның өзінде, жинақталған шетел капиталы Қазақстандағы көрсеткіштен екі еседен астам төмен болып шығады. Басқаша айтсақ, Орталық Азияда жұмыс істеп тұрған шетелдік инвестицияның 68,6 пайызы Қазақстанда шоғырланған.

КСРО-дан бір кезеңде бөлініп шыққан елдерде инвестициялық динамика қалай өзгергенін UNCTAD есебіндегі 2000, 2010 және 2023 жылдардың көрсеткіштерінен көруге болады.

Біріншіден, тәуелсіздіктің алғашқы онжылдығында Қазақстан Балтық елдерінен айтарлықтай алда болмаған.2000 жылы Қазақстан экономикасында жинақталған тікелей шетел инвестициясының көлемі 10,1 млрд доллар болды. Бұл Эстониядағы көрсеткіштен шамамен 3,9 есе, Литвадан 4,4 есе, Латвиядан 4,8 есе ғана көп еді. Ресейдің көрсеткіші бұл уақытта 32,2 млрд доллар болып, Қазақстаннан шамамен 3,2 есе жоғары тұрды. Ал Орталық Азиядағы басқа елдерде инвестиция көлемі өте төмен болды: Түрікменстанда 1,8 млрд доллар, Өзбекстанда 0,7 млрд доллар, Қырғызстанда 0,4 млрд доллар, Тәжікстанда 0,2 млрд доллар ғана еді.

Екіншіден, 2010жылғақарайҚазақстандағыинвестициякөлемікүртөсті. 2010 жылы ел экономикасында жинақталған ТШИ 63,4 млрд долларға жетті. Бұл Эстониядағы көрсеткіштен шамамен 3,9 есе, Литвадан 4,8 есе, Латвиядан 6,1 есе көп болды. Осы кезеңде Ресейде де шетел инвестициясының көлемі өте тез өсіп, 336,3 млрд долларға жетті, яғни, Қазақстаннан 5,3 есе жоғары болды. Орталық Азияда да инвестиция көлемі артқанымен, айырмашылық сақталды: Түрікменстанда 18,5 млрд доллар, Өзбекстанда 3,2 млрд доллар, Қырғызстанда 2 млрд доллар, Тәжікстанда 1,6 млрд доллар болды.

Үшіншіден, 2023 жылға қарайҚазақстан посткеңестік кеңістіктегі негізгі инвестициялық орталықтардың біріне айналды. 2023 жылы Қазақстан экономикасында жинақталған шетел капиталы 157,6 млрд долларға жетті (2024 жылғы көрсеткіштен 2,6 млрд доллар көп). Бұл Эстониядағы көрсеткіштен 5,1 есе, Латвиядан 6,7 есе, Литвадан 4,8 есе көп болды. Ресейде бұл көрсеткіш 255 млрд доллар деңгейінде қалып, Қазақстаннан шамамен 1,6 есе ғана жоғары болды. Геосаяси жағдай, санкциялар Қазақстан мен Ресей арасындағы айырмашылықты айтарлықтай қысқартты. Ал Орталық Азия елдерімен айырмашылық одан әрі ұлғайды: Қазақстандағы инвестиция көлемі Өзбекстаннан 10,5 есе, Түрікменстаннан 3,7 есе, Қырғызстан мен Тәжікстаннан 40 еседен астам көп болды.

UNCTAD есебінде мемлекеттердің өзге елдерде жұмыс істеп тұрған инвестициясының жиынтықтары да көрсетілген.

2000 жылы Қазақстанның шетелдегі инвестициясы өте аз болды – шамамен 0,7 млрд доллар ғана. Ресейде бұл көрсеткіш Қазақстаннан ондаған есе жоғары еді.

2010 жылы Ресейдің сыртқы инвестициясы күрт өсіп, 368 млрд долларға жетті. Қазақстанда бұл көрсеткіш 4,9 млрд доллар болды. Осы кезеңде Эстонияның сыртқы инвестициясы Қазақстанмен шамалас деңгейге жақындады. 2023-2024 жылдары Қазақстанның шетелдегі жинақталған инвестициясы 17-18 млрд доллар деңгейіне жетті. Бұл Балтық елдерінің кейбірімен салыстырғанда жақын болғанымен, Ресеймен айырмашылық өте үлкен күйінде қалды – 20 еседен астам аз.

2024 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері алғаш рет тікелей шетел инвестициясының нетто ағыны бойынша теріс көрсеткіш тіркеп, кері сальдо шамамен -2,6 млрд доллар болды.

- Бұл төмендеу жаһандық тұрақсыздық, геосаяси тәуекелдер және ірі трансұлттық компаниялар белсенділігінің төмендеуімен байланысты болды. Негізгі себеп – компаниялардың бұрын қайта инвестицияланған пайданы дивиденд ретінде шетелге шығарып алуы, сондай-ақ ірі жобалардан капиталдың қайтарылуы, - деп жазылған есепте.

Осылайша, Қазақстан Орталық Азиядағы шетел инвестициясын тартудың негізгі орталығы болып қала береді. Дегенмен инвестиция құрылымы ел экономикасының әлі де капитал импорттаушы екенін көрсетеді: 2024 жылы Қазақстан экономикасында жинақталған тікелей шетел инвестициясы 151 млрд доллардан асса, қазақстандық компаниялардың шетелдегі инвестициясы шамамен 18 млрд доллар деңгейінде ғана болды. Яғни елге келген шетел капиталы сыртқа салынған инвестициядан шамамен 8-9 есе көп.

Инвестиция көлеміндегі айырмашылық Қазақстан экономикасының өңірдегі ауқымын көрсетеді. Экономика көлемі, нарық сыйымдылығы және институционалдық ортаның салыстырмалы тұрақтылығы елге халықаралық капитал тартуға мүмкіндік беріп отыр. Нәтижесінде Қазақстан Орталық Азиядағы инвестициялық белсенділік шоғырланған негізгі экономикалық орталықтардың бірі ретінде қалыптасқан. Бұл факторлар экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығына ықпал ететін алғышарттарды қалыптастырып, өндіріс, инфрақұрылым және қызмет көрсету секторларының дамуына әсер етеді.

2025 жылдың қарашасындағы ресми мәлімет бойынша, Қазақстан жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) бойынша ТМД елдері арасында көшбасшыға айналды. Халықаралық валюта қоры елдегі көрсеткішті 14,77 мың доллар деп бағалаған. Бұл деңгей Ресейден (14,26 мың доллар), Грузиядан (9,57 мың доллар), Армениядан (8,86 мың доллар), тіпті салыстырмалы түрде Қытайдан (13,69 мың доллар) да жоғары.