Парламент маңызды заң жобаларын мақұлдады

Парламент «Қазақстан Рес­пуб­ликасының Президенті ту­ралы» Конституциялық заң жо­басын бірінші оқылымда ма­­құл­дады. Құжатты Әділет ми­нистрі Ерлан Сәрсембаев та­ныс­тырды.

Заң жобасы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Респуб­ликасының Конституциясына сәйкес әзірленді. Құжат Президент пен Вице-президенттің құқықтық мәртебесін және Мемлекет бас­шы­сының өкілеттіктерін айқын­дайды.

– Конституцияда Прези­денттің мемлекеттік биліктің бар­лық тармағының үйлесімді әрі кедергісіз жұмыс істеуін қам­тамасыз ететін жоғары лауазымды тұлға ретіндегі рөлі, сондай-ақ билік органдарының Қазақстан­ның біртұтас халқы алдындағы жауапкершілігі айқындалған. Осылайша, «Қазақстан Респуб­ликасының Президенті туралы» Конституциялық заң жобасы мемлекеттік биліктің жаңа кон­сти­­туциялық архитектурасын дәйекті түрде іске асырады», – деді Әділет министрі.

Мәжіліс депутаты Жанарбек Әшімжанов қосымша баяндама­сында Президент халық пен мем­лекеттік билік бірлігінің, Консти­туция мызғымастығының, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының символы әрі кепілі болып қала беретінін атап өтті.

Өз кезегінде, Вице-президентті Құрылтайдың келісімімен Пре­зидент қызметке тағайын­дайды. Ол Мемлекет басшысының тап­сыр­масы бойынша Құрылтай­мен, Үкіметпен және өзге де мемле­кеттік органдармен өзара іс-әрекет жасау кезінде оның аты­нан өкілдік етеді.

Заң жобасына сәйкес Прези­дент Бас Прокурорды, Консти­туциялық Соттың, Ұлттық қауіп­сіздік комитетінің, Жоғары ау­ди­­торлық палатаның, Орталық сайлау комиссиясының, Ұлттық Банктің төрағаларын, Адам құ­қық­тары жөніндегі уәкілді және Мемлекеттік күзет қызметінің бастығын жеке өзі тағайындайды. Президент Құрылтаймен келісу бойынша Вице-президентті, Премьер-министрді, Консти­туциялық соттың 10 судьясын, Жоғары аудиторлық палатаның 8 мүшесін, Орталық сайлау комис­сиясының 6 мүшесін, сон­дай-ақ Жоғарғы Соттың судья­ларын тағайындайды және сай­лайды. 

Жанарбек Әшімжановтың айтуынша, Конституциялық заң­мен бекітілген барлық мемлекеттік билік субъектілері арасындағы өкілеттіктердің аражігін ажырату және тежеулер мен тепе-теңдіктер жүйесін бір мезгілде нығайту функциялардың қайталануын болғызбауға және мемлекеттік басқарудың жеделдігін қам­тамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сенатор Андрей Лукин өз баяндамасында бұл құжат тікелей басқару моделінен стратегиялық үйлестіру жүйесіне көшуді бекі­тетінін атап өтті. Оның айтуынша, заң билік тармақтарының тең­герімін және олардың халық алдын­дағы есептілігін қамтамасыз етеді. Құжат мемлекеттік аппа­раттың тұрақтылығын күшейтетін әрі елді жан-жақты жаңғыртуға арналған сенімді құқықтық негіз қалыптастыратын саяси тежемелік және тепе-теңдік жүйесін енгізеді. Бұл қадам Мемлекет басшысының азаматтар мүддесі жолында мем­лекеттік органдардың үйлесімді жұмысын қамтамасыз ететін кепіл ретіндегі рөлін заң жүзінде бекітеді.

Заң жобасы бойынша Пар­ламент палаталарының бірлескен комиссиясы құрамына Мәжілістен депутаттар Жанарбек Әшімжанов, Серік Ерубаев, Павел Казанцев және Үнзила Шапақ, Сенаттан Бибігүл Жексенбай, Сергей Карплюк, Марат Қожаев және Андрей Лукин енді. Комиссия тө­рағасы болып Үнзила Шапақ сай­ланды.

Сонымен қатар Конституция нормаларын іске асыру аясында депутаттар бастамашы болған «Қазақ­стан Республикасының Құрылтайы және оның депутат­тарының мәртебесі туралы» Конституциялық заң жобасы бірінші оқылымда мақұлданды. Құжаттың негізгі ережелерін әріптестеріне Мәжілістегі Халық­аралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің хатшысы Айдос Сарым таныстырды.

– Заң жобасының басты мақсаты – бір палаталы Құрылтай­дың конституциялық-құқықтық негіздерін бекіту. Тарих қойнауына үңілетін болсақ, бағзы заман­дардан бері Құрылтай халық билі­гінің бастауы және бұқара елдің, қарапайым адамдардың мемлекет­тік шешімдер қабылдауға тікелей қатысуына мүмкіндік беретін ке­лелі де киелі жиын болды. Қазіргі Құрылтай заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган ретінде жаңа мән-мағынаға ие болып, қоғамдық биліктің конституциялық жүйесіне кіретін қазіргі заманғы өкілді институтқа айналып отыр, – деді депутат.

Конституциялық заң жо­басында Құрылтайдың мемлекет­тік билік жүйесіндегі орны, қызмет қағидаттары, құрылымы, құрылу тәртібі және өкілеттіктерін жүзеге асыру нысандары айқындалды. Сонымен қатар заң шығару бас­тамасы құқығына ие субъектілер қатары кеңейтіліп, оған Қазақстан Халық Кеңесі енгізілді, бұл құқық Құрылтайға тиісті шешім енгізу арқылы жүзеге асырылады.

Құжатта Құрылтайдың Үкімет­пен өзара іс-әрекет тәртібі, депу­таттардың мәртебесі, құқықтары мен міндеттері, оның ішінде депу­таттық бірлестіктерді, парламент­тік көпшілік пен оппозицияны құру қызметі, сондай-ақ депу­таттық әдеп қағидалары бекітілді. Заң жобасына сәйкес, Құрыл­тайдың құрамы 145 депутаттан тұрады, пропорционалдық жүйе бойынша сайланады және олар­дың өкілдік мерзімі – 5 жыл бо­лады.

Заң жобасы бойынша Пар­ламент палаталарының бірлескен комиссиясының құрамына Мә­жіліс­тен депутаттар Қайрат Бала­биев, Ермұрат Бапи, Марат Башимов және Сергей Пономарев, Сенаттан Айнұр Арғынбекова, Нұрлан Бекназаров, Серік Өтешов және Ғалиасқар Сарыбаев кірді. Комиссия төрағасы болып Марат Башимов сайланды. 

Заң жобасы депутаттардың мәртебесіне, өкілеттіктеріне, кепіл­діктері мен қоғам алдындағы жауапкершілігіне қатысты мәсе­лелерді жүйелі түрде реттейді.

«Жобада Құрылтайдың құзы­реті нақты белгіленген. Атап айтқанда, заң шығару қызметін жүзеге асыру, республикалық бюд­жеттің атқарылуы туралы есепті бекіту, сондай-ақ атқарушы билік­ке бақылау жүргізудің өзге де те­тік­тері қарастырылған. Заң жо­басы бірнеше аспектіні қамтиды. Олар жаңа бір палаталы заң шығарушы органның толыққанды жұмыс істеуін қамтамасыз етуге;  заң шығару процесінің жеделдігі мен тиімділігін арттыруға; мем­лекеттік институттарға деген аза­маттардың сенімін нығайтуға құқықтық негізді қалыптас­тыра­ды», – деді сенатор Ғалиасқар Сарыбаев.

Сонымен қатар «Қазақстан Республикасындағы сайлау тура­лы» Конституциялық заңға өз­геріс­тер мен толықтырулар енгі­зу туралы» Конституциялық заң жо­басы бірінші оқылымнан өтті. Құ­жатты депутаттарға Премьер-Министрдің орынбасары – Ұлт­тық экономика министрі Серік Жұманғарин таныстырды. Оның айтуынша, заң жобасы өткен сайлау науқандары барысында анықталған мәселелерді шешу, сайлау заңнамасын одан әрі жетілдіру үшін әзірленген.

– Құжатта әкім лауазымына кандидаттардың жинаған дауыс­тары тең болған жағдайда аумақ­тық сайлау комиссиясы бір айдың ішінде қайта дауыс беруді өткізу туралы шешім қабылдайды. Со­ны­мен қатар кандидаттарды ұсыну процесі ретке келтірілді. Мәселен, бір тұлға бір мезгілде мәслихат депутаттығына және әкімдікке кандидат бола алмайды, сондай-ақ бірнеше сайлау округі бойынша да әкімдікке кандидат болуға ты­йым салынады, – деді Серік Жұ­ман­ғарин.

Ақпараттық алаңдардағы сай­лауалды үгіт мәселелеріне де ерек­ше назар аударылды. «Онлайн-платформаларды» пайдалану кезінде кандидаттарға үгіт мате­риал­дарын орналастыру үшін тең жағдайлар қамтамасыз етіледі. Егер үміткер белгілі бір саяси пар­тиядан ұсынылса, ол сол пар­тия­ның ресми интернет-ресурстарын және әлеуметтік желідегі аккаунт­тарын қосымша келісімшартсыз пайдалана алады. Яғни, кандидат партиялық платформаларда үгіт-насихат материалдарын жариялай алады.

Сонымен қатар заң жобасында кандидаттар мен саяси партия­ларға сайлау қорларынан тыс қаражат тартуға тыйым салынып, сенім білдірілген тұлғалар инсти­тутына қатысты мәселелер рет­телді, кандидаттарды қолдау үшін қол жинау тәртібі нақтыланды. Бұдан бөлек, сайлау комиссиялары мүшелеріне қойылатын талаптар күшейтіліп, олардың өкілеттік­терін уақытша тоқтата тұру тәртібі, жаңадан құрылған немесе қайта ұйымдастырылған әкімшілік-аумақтық бірліктердегі өкілеттік мерзімі айқындалды.

Мәжілістің Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің төрағасы Снежанна Имашева қосымша баяндама барысында жұмыс тобына депутаттардан сай­лау өткізу кезіндегі рәсімдік мәсе­лелерді нақтылауға және сайлау жүйесін жетілдіруге бағытталған бірқатар түзету келіп түскенін айтты. Олар сайлау комиссия­лары­ның жұмысына, заң талап­тары­ның бұзылуына жол бермеуге, сайлауалды үгіт жүргізу тәртібі мен орындарын нақтылауға, сондай-ақ сайлау кезінде азаматтардың жеке деректерін қорғауға және сайлау­шылардың өздері туралы мәлімет­термен танысу тәртібіне қатысты болды.

Түзетулердің тағы бір блогы конституциялық нормаларды іске асыруды көздейді. Олардың қата­рында бір палаталы Парламент – Құрылтайдың құрылуы, про­пор­цио­налды жүйеге көшуге бай­­­­ла­­нысты сайлау заңнамасын же­­тілдіру, жекелеген лауазымды тұлғаларды тағайындау және қыз­метінен босату мәселелері бойын­ша Президент пен Құрылтай ара­сын­дағы өкілеттіктерді қайта бөлу, сондай-ақ жалпыхалықтық рефе­рендум өткізуге және басқа да жайт­тарға қатысты мәселелер бар.

Заң жобасы бойынша Пар­ламент палаталарының бірлескен комиссиясының құрамына Мәжі­ліс депутаттары Марат Башимов, Снежанна Имашева және Үнзила Шапақ, Сенаттан Сүйіндік Ал­дашев, Нұрлан Бекназаров, Мұрат Қадырбек және Советбек Меде­баев кірді. Комиссия төрағасы болып Нұрлан Бек­назаров сай­ланды.