Президенттің Жолдауы құрылыс саласын қалай өзгертуі мүмкін?

Бүгінгі Жолдауында Президент ел бойынша инфрақұрылым нысандарын ауқымды түрде салу және жөндеу жұмыстарын бастауды ұсынды. 2029 жылдың соңына дейін осы мақсаттарға Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге бағыттау жоспарланып отыр. Басым бағыттардың қатарында автомобиль жолдары, әуежайлар, вокзалдар, медициналық мекемелер, спорт және мәдениет нысандары, сондай-ақ тұрғын үйлер бар.

Жоспардың ауқымы зор. Алайда оның құрылыс саласына қалай әсер ететінін түсіну үшін қандай нысандардың құрылысты бастауға дайын екенін және оларды қажетті инженерлік желілермен қамтамасыз ету мүмкіндігін анықтау қажет.

Ауқымды бағдарлама жарияланған кезде назар әдетте бөлінетін қаржы көлеміне аударылады. Бірақ іс жүзінде құрылыс мерзімдері мердігерлер алаңға шықпай тұрып-ақ айқындала бастайды. Жобалау-сметалық құжаттама дайын ба, инженерлік желілердің иелерімен жұмыстар келісілген бе, жолды, коммуникацияларды және нысанның өзін кім, қандай ретпен салатыны белгілі ме – осының бәрі маңызды.

Қаржыландырудың кейбір параметрлері қазірдің өзінде белгілі. Бюджеттік болжамдарда инфрақұрылымды дамытуға Ұлттық қордан нысаналы трансферттер бөлу қарастырылған: 2027 жылы – 2 трлн теңге, 2028 және 2029 жылдары – жыл сайын 1,5 трлн теңгеден.

Тағы 1,5 трлн теңге биыл және 2027 жылдың қаңтар-ақпан айларында әлеуметтік жобаларды іске қосуға бағытталады. Осы қысқы кезеңге бөлінетін қаражаттың бір бөлігі 2027 жылғы лимит есебінен берілуі мүмкін. Нақты бөлінісі жоспар жарияланғаннан кейін белгілі болады.

Қаржыландырудың алдын ала болжамды болуы мердігерлерге техника мен материалдарды ертерек сатып алуға және жұмысшыларды жалдауды жоспарлауға мүмкіндік береді. Алайда жобалар әлі де пысықтауды қажет етсе, қаржының өзі құрылыс қарқынын жеделдете алмайды.

2027 жылы қаржыландыру жоспарланған 272 жобаның 123-і – бұрын басталып, жалғасып жатқан жобалар. Ал қалған жобалар бойынша құжаттаманың және құрылыс алаңдарының дайындығын алдын ала тексеру ерекше маңызды.

Мультипликативтік әсер жеткізу тізбегі арқылы қалыптасады. Ішкі нарықтағы отандық құрылыс материалдарын өндірушілердің үлесі 70%-дан асты. 2021–2025 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 8 пайыздық тармаққа өсті.

Құрылысқа жұмсалған әр теңгенің басым бөлігі ел ішінде айналымға түседі: цемент, инертті материалдар, арматура, құбырлар, тасымалдау, еңбекақы, салықтар, аудан орталықтарындағы бөлшек сауда. Отандық қосылған құнның үлесі неғұрлым жоғары болса, бұл экономикалық тізбек соғұрлым ұзарады.

Мұнда жоспардың көлемімен қатар оның құрылымы да маңызды. Жол құрылысы, инженерлік желілер мен жер жұмыстары отандық өндіріспен толық дерлік қамтамасыз етілген.

Ал әлеуметтік нысандар құрылысында импорттық құрамдас бөліктер бар. Олардың қатарында лифтілер, медициналық және қазандық жабдықтары, инженерлік жүйелер бар.

Сегіз айдың қорытындысы бойынша автомобиль жолдары, теміржолдар мен метро құрылысы орындалған жұмыстар көлемінің 25,5%-ын, ал тұрғын емес ғимараттар 21,4%-ын құрады.

Тағы бір маңызды шарт – инженерлік желілердің жағдайы. Мысалы, Алматыда жылу желілерінің тозу деңгейі 56%-дан, ал электр желілерінің тозуы 64%-дан асады.

Әкімдік 339,1 шақырым су құбыры желісін салу және жаңғырту есебінен олардың тозу деңгейін 49%-ға дейін төмендетуді жоспарлап отыр.

2026 жылдың басынан бері су құбыры желілерінде 2260 апат тіркелген. Ал 2025 жылдың бүкіл кезеңінде мұндай 3487 апат болған. Тек жылу желілерін жаңғырту құнының өзі 420 млрд теңгеден астам сомаға бағаланған.

Егер ескі тұрғын үй орамының маңында су, кәріз және электр желілерінің бос қуаты болмаса, ол жерде жаңа тұрғын үй салу әлдеқайда қиынға соғады.

Сондықтан инженерлік желілерге салынған инвестиция екі түрлі нәтиже береді: қазіргі тұрғындар үшін коммуналдық қызметтердің сенімділігін арттырады және аумақты одан әрі дамытуға мүмкіндік ашады.

Дәл осы себепті жаңа бағдарламаны тек игерілген қаражат көлемі мен басталған құрылыс нысандарының саны бойынша бағалау жеткіліксіз.

Ең маңыздысы – қанша нысанның белгіленген мерзімде аяқталатыны, олардың қажетті инженерлік коммуникациялармен қамтамасыз етілуі және бірнеше жылдан кейін де қалыпты жұмыс істеуі.

Ұлттық қордан бөлінген қаражаттың нақты пайдасы салынған инфрақұрылым адамдардың күнделікті мәселелерін шеше бастағанда көрінеді.

Ол үшін әрбір нысанды инженерлік желілермен бірге жоспарлап, кейін оның күтіп-ұсталуына кім жауап беретінін алдын ала анықтау қажет.

Диляра СЕЙІТНҰРОВА,

Qazaq Expert Club-тың құрылыс саласындағы сарапшысы