Скрипкадан бастап контрабасқа дейін: оркестр әуені неге жұтаң емес?

Көпшілікке симфониялық оркестрдің дыбысы таныс болғанымен, сол дыбыстың негізін құрайтын ыспалы аспаптар тобының табиғаты мен рөліне үнемі бірдей назар аударыла бермейді. Ыспалы аспаптар – әлемдік академиялық музыканың өзегін құрайтын, оркестрлік дыбыс күшін қамтамасыз ететін негізгі аспаптар тобы. Олардың үні оркестрде де, жеке орындауда да музыкалық ойды ең нәзік күйінен бастап ең драмалық шегіне дейін жеткізуге қабілетті.

Әлемдік музыка тарихында ыспалы аспаптар ерекше орын алады. Олар симфониялық оркестрдің сан жағынан да, дыбыстық мағына жағынан да ең ірі бөлігін құрайды. Скрипка, альт, виолончель және контрабас оркестрде әуенді алып шығу, жалпы дыбысты толтыру және төменгі тіректі дыбыстарын ұстап тұру сияқты әртүрлі қызмет атқарады. Сонымен қатар бұл аспаптар жеке орындауда да кең қолданылады: олардың дыбысы адам сезіміне тікелей әсер етіп, музыкалық ойды сөзсіз жеткізуге мүмкіндік береді. Осы қасиеттер ыспалы аспаптарды кәсіби музыкада ең әмбебап әрі мәні терең аспаптар қатарына қосады.

Скрипка – ыспалы аспаптардың ішіндегі ең танымалы әрі ең жоғары дауысты аспап. Оны оркестрден де, жеке концерттерден де жиі естиміз, скрипка басталған сәттен музыка «сөйлей» бастайтындай әсер қалдырады. Бұл аспап XVI ғасырда Еуропада қалыптасып, сол уақыттан бері классикалық музыканың басты құралына айналды. Скрипканың шағын көлемі мен икемді дыбысы оны әуенді алып шығуға өте қолайлы етеді. Сондықтан ол ғасырлар бойы композиторлар үшін негізгі әуендік аспап болып келеді.

Скрипкада дыбыс ішектерге ысқы жүргізу арқылы шығады. Орындаушы сол қолымен ішектерді басып, дыбыстың биіктігін өзгертсе, оң қолымен ысқының бағыты мен қысымын реттейді. Оркестрде скрипка көбіне басты әуенді орындайды, кейде жылдам қозғалысты, кейде нәзік лирикалық сызықты алып жүреді. Жеке орындауда скрипка барлық сезімді ашық жеткізе алады: қуаныш, мұң, шиеленіс пен толғаныс оның дыбысында анық сезіледі. Бірақ таза әрі әдемі үн алу үлкен дәлдік пен тұрақты жаттығуды талап етеді.

Альт – скрипкаға ұқсас болғанымен, дыбысы төменірек және қоңырлау естілетін ыспалы аспап. Ол скрипкадан сәл ірілеу және тембрі жұмсақ әрі тереңірек. Альт ұзақ уақыт бойы оркестрде екінші қатардағы аспап ретінде қабылданып келді, алайда оның дыбыстық мүмкіндігі өте бай. Тарихи тұрғыдан альт скрипкамен қатар дамып, оркестрлік дыбыстың ішкі қабатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Альтта дыбыс шығару тәсілі скрипкамен бірдей, бірақ ішектерінің қалыңдығына байланысты дыбыс салмақтырақ шығады. Оркестрде альт әдетте негізгі әуен мен төменгі дауыстардың арасын байланыстырады, музыканың «ортасын» толтырады. Ол көп жағдайда көзге түсе бермейді, бірақ альтсыз оркестрдің үні жұтаң болып естіледі. Жеке орындауда альттың мүмкіндігі соңғы ғасырларда ғана кең ашыла бастады, оның дыбысы ойлы, сабырлы көңіл күйді жеткізуге өте қолайлы.

Виолончель – дыбысы адам дауысына ең жақын ыспалы аспаптардың бірі. Ол көлемі жағынан скрипка мен альттан үлкен, ал дыбысы әлдеқайда терең әрі бай. Виолончель XVII–XVIII ғасырларда қалыптасып, біртіндеп оркестрдің негізгі аспаптарының қатарына енді. Бұл аспапта әрі әуенді, әрі сүйемелді қатар орындауға болады, сондықтан оның музыкалық мүмкіндігі өте кең.

Виолончельде орындаушы аспапты тізесінің арасына қойып ойнайды. Ішектерге ысқы жүргізу арқылы дыбыс алынады, ал сол қол дыбыс биіктігін анықтайды. Оркестрде виолончель кейде әуенді алып шығады, кейде гармониялық негізді күшейтеді. Жеке орындауда виолончельдің лирикалық мүмкіндігі ерекше ашылады: оның үні баяу, терең, ойға жетелейтін әсер қалдырады. Сондықтан бұл аспап көбіне ішкі сезімді жеткізетін музыкалық бейнелермен байланыстырылады.

Контрабас – ыспалы аспаптардың ішіндегі ең ірісі және ең төмен дыбысты аспап. Ол оркестрдегі дыбыстық тіректің негізін құрайды. Контрабас XVI ғасырдан бастап әртүрлі формада қолданылып, кейін симфониялық оркестрдің тұрақты мүшесіне айналды. Үлкен көлемі мен қалың ішектері оның дыбысын салмақты әрі терең етеді.

Контрабаста дыбыс ысқымен де, кейде саусақпен ішекті шерту арқылы да шығарылады. Оркестрде ол ырғақ мен гармониялық негізді ұстап тұрады, бүкіл дыбыстық құрылымның тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Көбіне көзге түсе бермегенімен, контрабассыз оркестрдің үні толық болмайды. Жеке орындауда бұл аспап сирек қолданылғанымен, оның мүмкіндігі бар екенін көрсететін шығармалар жеткілікті. Контрабас орындаушыдан күш пен дәлдікті қатар талап етеді.

Ыспалы аспаптар жеке орындауда да, бірлесіп орындауда да ерекше мүмкіндіктерге ие. Олар лирикалық нәзік көңіл күйді де, драмалық ширығуды да дәл жеткізе алады. Ысқының бағыты, қысымы, жылдамдығы арқылы дыбыс мінезі үнемі өзгеріп отырады, бұл орындаушыға ой мен сезімді еркін жеткізуге жол ашады. Әлемдік музыкада ыспалы аспаптар дыбыстық байлықтың, терең эмоцияның және көркемдік тұтастықтың басты тірегі ретінде бағаланады.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына   белсенді  гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.