Таяу Шығыстағы эскалация: қауіпсіздік, мұнай және жаһандық саясат

Келіссөзден кейінгі қарулы қадам

Сенбі күні Америка Құрама Штаттары Израильмен бірігіп, Иранға жойқын соққы жасады. Израильдің Қорғаныс министрі Исраэль Кац Тегераннан төнетін қауіпті сейілту үшін превентив соққы жасадық деп мәлімдеді.

Reuters дереккөзі әскери әрекет АҚШ-пен келісілгенін жазған. Анонимді инсайдердің айтуынша, операция бірнеше ай бұрын жоспарланған, ал нақты уақыты бірнеше апта бұрын айқындалған.

The New York Times өз дерегіне сүйеніп, соққы әуеден де, теңізден де жасалып жатқанын жазды. Көп ұзамай АҚШ президенті Дональд Трамп өзінің Truth Social желісінде 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ Иранға қарсы қимылға тікелей араласып отырғанын растады.

Қауіп деп отырғаны – Иранның ядролық бағдарламасы мен алысқа ұшатын зымыран әзірлемесі. АҚШ президенті зымыран өндірісін жермен жексен етеміз деп айбат шекті. Әрі Ислам революциясының сақшыларын берілуге шақырды.

Бір қызығы, 26 ақпан күні, яғни әскери соққылардан екі күн бұрын Женева қаласында АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздердің үшінші раунды өткен еді. Оған АҚШ тарапынан Стив Уиткофф пен Джаред Кушнер, Иран тарапынан Сыртқы істер министрі Аббас Аракчи қатысқан. Нәтижесіне көңілі толмаған Вашингтон әскери сценарийге көшті.

Билік вакуумы мен Иранның қарымтасы

Қақтығыс басталғаннан кейін израильдік БАҚ Иранның жоғары көсемі Аятолла Әли Хаменеидің қаза болғаны туралы ақпарат таратты. Кейін мәліметті Дональд Трамп растады. Артынша Иранның ресми мемлекеттік БАҚ құралдары да жоғары көсемнің қазасы жайлы жарыса жазды.

АҚШ пен Израиль оның резиденциясына әуеден соққы жасағаны айтылды. Қаза болғандардың қатарында отбасы мүшелері де бар. Елді 37 жыл басқарған көсемнің өліміне байланысты жеті күндік демалыс пен қырық күндік аза жарияланды.

Дәл сол күні Иран бірқатар әскери басшыларынан айырылды. Атап айтқанда, Ислам революциясы сақшылары корпусының бас қолбасшысы Мұхаммед Пакпур, қорғаныс кеңесінің басшысы Әли Шамхани, қорғаныс министрі Азиз Насирзаде қаза тапты.

Көп күттірмей Иран қарымта жауап беріп, Парсы шығанағындағы Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар, Бахрейн аумағындағы нысандарды атқылады. Соның салдарынан Дубай, Әбу-Даби, Доха әуежайлары уақытша жабылып, көлік-логистикалық коллапс орнады.

Мыңдаған жолаушы, оның ішінде қазақстандықтар да шетелде бөгеліп қалды.

Иран мұның себебін тарқатты.

Ормуз бұғазы қысымның тетігіне айналды

Қақтығыс мұнай нарығына да тікелей әсер етеді. Себебі әлемдік мұнай тасымалының шамамен 20 пайызы өтетін Ормуз бұғазы – стратегиялық маңызы зор аймақ. Иран оны ресми түрде жаппаса да, сол аумақта Ислам революциясы сақшылары әскери жаттығу өткізіп жатыр. Қаласа, бұғазды жабу мүмкіндігі – Тегеранның геосаяси қысым тетігі.

Аймақтағы шиеленіске байланысты Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Парсы шығанағы елдерінің басшыларына қолдау білдіріп, барлық әскери әрекетті батыл айыптайтынын мәлімдеді.

Кейін Мемлекет басшысы Катар әмірі Тәмим бен Хамад Әл-Тәни, БАӘ президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаян, Бахрейн королі Хамад бен Иса Аль Халифамен телефон арқылы тілдесіп, Таяу Шығыстағы жағдайды талқылады.

Трамптың айтуынша, Иран мәселесі екі аптада шешілуі тиіс. Қажет болса, операция жалғасады. Осылайша, Таяу Шығыстағы ахуал тек аймақтық қақтығыс шеңберінде қалмай, жаһандық энергетика, қауіпсіздік және халықаралық құқық жүйесіне әсер ететін жаңа шындықты қалыптастырып отыр.

Қазақстанға келсек, ел көпвекторлы және бейбіт дипломатия бағытын сақтап келеді. Бұл – тұрақсыз әлемдегі стратегиялық ұстамдылықтың көрінісі.