“Таза көмір“ болашақтың технологиясы ма, Қазақстанда ЖЭО салуда неге газ емес, көмір таңдалып отыр?

Қазақстанда "таза көмір" технологиясы мен оны энергетика саласында қолдану жоспары бірнеше жылдан бері айтылып келеді. Премьер-министр Олжас Бектенов 2025 жылғы желтоқсанда көмір энергетикасын дамыту кезінде заманауи технологияларға көшуді жеделдету қажет екенін айтқан болатын.

Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін

Қазақстанда көмір генерациясы электр энергиясының 62,1%-ын қамтамасыз етеді; билік жаңа ЖЭО-ларда (Көкшетау, Семей, Өскемен), Екібастұз ГРЭС-3-те және Курчатовтағы ЖЭС-те «таза көмірді» қолдануды жоспарлап отыр. «Таза көмір» — технологиялар кешені: будың асқын/ультра-асқын (USC) параметрлері, заманауи қазандықтар (соның ішінде CFB), электр сүзгілері/жеңді сүзгілер, күкірт пен азоттан тазарту, қажет болған жағдайда CCS/CCUS. Тиімділік: субкритикалық қондырғылардың ПӘК-і 30–35%, SC/USC — 42–47% (IEA ~45%, Қытайда ~50%-ға дейін және 2026 жылы ПӘК-і >50% болатын 630 °C демонстрациясы); ЖЭО-ларда отынды жиынтық пайдалану 65–85%+. Шығарындылар: күкірттен тазарту SO₂-нің >95%-ын жояды, DeNOx NOx-ті 70–90%-ға азайтады, сүзгілер шаңның >99%-ын ұстайды; Isogo (Жапония) мысалы: NOx −92%, SOx −83%, шаң −90%. USC-ге көшкенде CO₂ 15–30%-ға төмендейді; CCS-пен — ~90%+-ға дейін. Құны: USC сериялық өндірістегі әдеттегі жаңа блоктардың бағасына жақын; дымқыл күкірттен тазартуды retrofit жасау жаңа блокқа қарағанда орта есеппен ~30%-ға қымбат. CCS CAPEX/OPEX-ті күрт арттырады. Жұмыс істеп тұрған ЖЭО-ларды ішінара жаңғыртуға болады (сүзгілер, desulfurization, DeNOx, оттықтар, АБЖ, турбиналар және т.б.); ескі субкритикалық қазандықты терең реконструкциясыз (repowering) USC-ге айналдыру мүмкін емес. Тарифтер: заманауи станциялар отынды және шығарындылар үшін төлемді үнемдейді; IEA бағалауы бойынша, CCS 90% CO₂ ұстау кезінде LCOE-ні ~$57-ден ~$97/МВт·сағ-қа дейін арттырады. Газбен салыстыру: ПГУ ПӘК-і 55–60%+, тезірек салынады, SOx/шаң және CO₂ деңгейі төмен, бірақ газдың бағасы мен қолжетімділігіне қатты тәуелді; технологияны таңдау — ресурстар мен аймаққа байланысты. Елдер тәжірибесі: Қытай — жаппай SC/USC, ластануды >90%-ға азайту, қоңыр көмірмен жұмыс істейтін 1000 МВт блок (-42 °C-қа дейін); Жапония — ерте USC, IGCC, Osaki CoolGen (>90% CO₂ ұстау); Үндістан — SC/USC-ге көшу, мақсат A-USC ~46% ПӘК. Энергетика министрлігі: жаңа көмір станцияларында SC-параметрлерін енгізу жоспары — Екібастұз 2640 МВт, Курчатов 700 МВт; Көкшетау/Семей/Өскемен ЖЭО — 960 МВт; келісімшарттар жасалды (26.11.2025 — Екібастұз). Жаңғыртулар: Ақсу ГРЭС №7 блогы (325 МВт), Екібастұз ГРЭС-2 №3 блогы (550 МВт), жаңа 140 МВт (Қарағанды Энергоцентр) және 100 МВт (Өскемен ЖЭО) агрегаттары. Шығарындылар нормалары: жаңалар үшін — шаң 35–70 мг/нм³, NOx 80–125, SOx 25–110; жаңғыртылғандар үшін — шаң 70–200, NOx 210–250, SOx 165–200; бағдар — ҚР талаптары мен ЕО тәсілдері. Алматы: ЖЭО-2 және ЖЭО-3 газға ауыстырылуда (күтілетін шығарындылар төмендеуі: -93% және -88%); ЖЭО-2 сметалық бағдары — ~330 млрд тг; қазіргі ЖЭО-2 тәулігіне 130 вагонға дейін (≈70 т/вагон) тұтынады, қойма ~280 мың т (~1 қысқы ай). Саясат: Тоқаев (2025) — көмір стратегиялық актив ретінде (қор ~33 млрд т, өндіру >110 млн т/жыл); көмір генерациясы бойынша ұлттық жоба туралы тапсырма 20.03.2025 жылға дейін.

Қазір Қазақстанда электр энергиясының басым бөлігі әлі де көмірден өндіріледі. Оның үлесі жалпы өндірістің 62,1 пайызына жетеді. Үкімет елдегі көмір қорын ескерсек, қазіргі жағдайда көмір энергетикасынан бас тарту мүмкін емес деп есептейді. Дегенмен шенеуніктер көмірмен жұмыс істейтін барлық электр станциясы заманауи талаптарға сай болуы керек екенін айтады.

Былтыр жыл соңында бұрынғы экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев Қазақстандағы атмосфераға таралатын ластаушы заттардың шамамен 39 пайызы энергетика кәсіпорындарына тиесілі екенін мәлімдеген. Қазіргі жағдай осындай.

Әзірге Қазақстанда "таза көмір" технологиясын қолданып жұмыс істейтін нысандар жоқ. Алайда билік бұл технологияларды Көкшетау, Семей және Өскемен қалаларындағы жылу электр орталықтарын, сондай-ақ, Екібастұздағы МАЭС-3-ті, Курчатов қаласындағы жылу электр станциясын салу кезінде пайдалануды жоспарлап отыр.

Tengrinews.kz тілшісі "таза көмір" технологиясы қалай жұмыс істейтінін және оны Қазақстанда қалай қолдану жоспарланғанын анықтау үшін Энергетика министрлігіне ресми сауал жолдап, осы саланың сарапшысы Жақып Хайрошевпен сөйлесті.

Анықтама: Жақып Хайрошев - Қазақстанның еңбек сіңірген энергетигі, сондай-ақ, Энергетика министрлігі жанындағы қоғамдық кеңестің төрағасы және "Атамекен" ұлттық кәсіпкерлер палатасының басқарушы директоры.

"Таза көмір" технологиясы қаншалық тиімді?

Әңгіме басында Жақып Хайрошев маңызды бір жайтты нақтылады. "Таза көмір" дегеніміз - арнайы тазартылған көмір емес, оны пайдалануға арналған технологиялар кешені.

"Бұған аса жоғары қысым мен температурадағы буды пайдаланатын технологиялар, заманауи қазандықтар, соның ішінде отынды айналымдағы қайнаған қабатта жағатын қазандықтар, электр және қапшық сүзгілер, күкірт пен азот қосылыстарын тазарту жүйелері кіреді. Ал күрделі технологиялық шешімдер көмірқышқыл газын ұстап қалуға арналған CCS немесе CCUS жүйелерін де қамтиды", - деп түсіндірді сарапшы.

Анықтама: CCS (Carbon Capture and Storage) - көмірқышқыл газын (CO₂) ұстау және сақтау технологиясы. Көмір жағу кезінде түзілетін көмірқышқыл газы ұсталып, ұзақ мерзімді сақтау үшін әдетте терең геологиялық қабаттарға бағытталады. CCUS (Carbon Capture, Utilization and Storage) - көмірқышқыл газын ұстау, пайдалану және сақтау технологиясы. CCS-тен айырмашылығы сол - ол CO₂-ні, қолдануды, мысалы, өнеркәсіпте пайдалану мүмкіндігін де қарастырады.

Сарапшыдан "таза көмір" технологиясы Қазақстандағы қазіргі ЖЭО-ларда қолданылатын технологиялармен салыстырғанда қаншалық тиімді әрі экологиялық тұрғыдан таза екенін сұрадық. Жақып Хайрошев алдымен электр энергиясын өндірудегі пайдалы әсер коэффициентінің (ПӘК) айырмашылығына тоқталып, оның айтарлықтай екенін айтты.

"Дәстүрлі көмір энергоблоктарында пайдалы әсер коэффициенті әдетте 30-35 пайыз шамасында. Ал бу қысымы мен температурасы аса жоғары заманауи энергоблоктарда бұл көрсеткіш 42-47 пайызға жетеді. Халықаралық энергетика агенттігі (IEA) мәліметінше, қазіргі тиімділігі жоғары көмір технологияларының пайдалы әсер коэффициенті шамамен 45 пайызға жеткен. Қытайда әзірленген жаңа буын технологияларында бұл көрсеткіш 50 пайызға жуықтайды. 2026 жылы Қытайда бу температурасы 630 градусқа жететін тәжірибелік энергоблокты құрастыру аяқталады. Оның пайдалы әсер коэффициенті 50 пайыздан асуы мүмкін. Ал бір киловатт-сағат электр энергиясын өндіруге шамамен 256 грамм шартты отын жұмсалады", - деп түсіндірді энергетик.

Сонымен қатар, Хайрошевтің айтуынша, жылу электр орталықтары мен конденсациялық электр станцияларын тек электр энергиясын өндірудегі пайдалы әсер коэффициенті бойынша тікелей салыстыруға болмайды. Өйткені ЖЭО электр энергиясымен қатар жылу да өндіреді. Сондықтан жылумен жабдықтау режимінде жұмыс істегенде отынды пайдалану коэффициенті 65-85 пайызға, тіпті одан да жоғары деңгейге жетуі мүмкін.

2025 жылғы желтоқсандағы Алматыдағы 2-ЖЭО. Сурет: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Сарапшы "таза көмір" технологияларын қолдану атмосфераға таралатын зиян заттардың мөлшерін де айтарлықтай азайтатынын айтты.

"Зиян шығарындыларға келсек, жаңа технологиялардың тиімділігі одан да жоғары. Заманауи тазарту жүйелері күкірт диоксидінің (SO₂) 95 пайыздан астамын жоя алады. Ал селективті каталитикалық қалпына келтіру технологиясы азот оксидтерінің (NOx) мөлшерін шамамен 70-90 пайызға азайтады. Заманауи электр сүзгілері мен қапшық сүзгілер қатты бөлшектердің 99 пайыздан астамын ұстап қалады. Бұған Жапониядағы Isogo электр станциясы жақсы мысал бола алады. Станция жаңғыртылғаннан кейін азот оксидтерінің (NOx) шығарындылары 92 пайызға, күкірт оксидтері (SOx) 83 пайызға, ал қатты бөлшектер 90 пайызға азайған", – деді Хайрошев.

Алайда көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындыларына қатысты жағдай басқаша. Сарапшының айтуынша, ескі энергоблокты бу қысымы мен температурасы аса жоғары заманауи USC энергоблогымен алмастыру көмір шығынын азайтады. Соның нәтижесінде өндірілген электр энергиясының әр бірлігіне шаққандағы CO₂ шығарындысы шамамен 15-30 пайызға төмендейді.

"Көмірқышқыл газының шығарындыларын толықтай дерлік жою үшін CCS технологиясын қолдану қажет. Халықаралық энергетика агенттігінің бағалауынша, тиімділігі жоғары көмір энергоблогын CCS жүйесімен бірге пайдалану шығарындыны шамамен 90 пайызға немесе одан да көп мөлшерде азайтуға мүмкіндік береді. Сондықтан "таза көмір" технологиясы зиян шығарындылар мүлде болмайды дегенді білдірмейді. Бұл технология кәдімгі ластаушы заттардың мөлшерін күрт азайтып, өндірілген энергия бірлігіне жұмсалатын отын шығыны мен көмірқышқыл газы бөлінуін едәуір төмендетеді деген дұрыс", – деп есептейді Хайрошев.

Анықтама: SO₂ - күкірт диоксиді (күкіртті газ), атмосфераны ластайды. CO₂ - көміртек диоксиді (көмірқышқыл газы), жаһандық жылынуға ықпал ететін негізгі парник газдардың бірі. SOx - күкірт оксидтері, күкірттің зиян газ тәріздес қосылыстарының тобы. NOx - азот оксидтері, ауаны ластайтын және түтін пайда болуына ықпал ететін газдар. Қатты бөлшектер - көмір жағу кезінде атмосфераға шығарылатын шаң, күл және күйенің ұсақ бөлшектері.

Жаңғырту қанша тұрады және қаншалық тиімді?

Жақып Хайрошевтің айтуынша, жаңа электр станциясының құнын негізгі құралдарының тозу құны әлдеқашан есептен шығарылған ескі ЖЭО-мен салыстыру дұрыс емес. Өйткені қолданыстағы энергоблокты жөндеп, жұмысын жалғастыру жаңасын салғаннан арзанға түсетіні анық.

"Жаңа технологияларды өзара салыстырсақ, дәстүрлі энергоблоктардан бу қысымы мен температурасы аса жоғары технологияларға көшу станция құрылысының құнын міндетті түрде бірнеше есе арттырмайды. Мұндай жабдықтар жаппай шығарылатын елдерде USC технологиясымен жұмыс істейтін станциялардың құны кәдімгі көмір энергоблоктарының бағасына жақындаған. Қосымша шығындар қазандық пен турбинаға арналған күрделі материалдарға, күкірт пен азот оксидтерін тазарту жүйелеріне (DeNOx), заманауи күл ұстағыштарға, су дайындау қондырғыларына және экологиялық көрсеткіштерді үздіксіз бақылау жүйелеріне байланысты", – дейді энергетик.

Сарапшы ескі станцияларды жаңғырту қымбатқа түсетінін айтты. Себебі барлық заманауи технологияны бұрыннан бар жабдықтар мен ғимараттардың орналасу ерекшеліктеріне бейімдеуге тура келеді.

"Мысалы, АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) мәліметінше, қолданыстағы станцияға ылғалды әдіспен күкірттен тазарту жүйесін орнату жаңа энергоблоктың құрылысы кезінде дәл сондай жүйені орнатқаннан орта есеппен 30 пайызға қымбатқа түседі", – деді Хайрошев.

Сарапшының айтуынша, "таза көмір" технологиясына CCS жүйесін де қоссақ, жобаның экономикалық тиімділігі айтарлықтай өзгереді.

"Бұл жағдайда көмірқышқыл газын ұстап қалатын жеке қондырғы, газды сығымдау жүйесі, оны тасымалдау инфрақұрылымы және ұзақ мерзімге сақтайтын орын қажет. Яғни бұл станцияны экологиялық тұрғыдан жаңғырту ғана емес, тұтас бір қосымша технологиялық кешен салумен тең", – деп түсіндірді ол.

Қолданыстағы ЖЭО-ларды "таза көмір" технологиясына көшіруге бола ма?

Басылым тілшісі Қазақстандағы қолданыстағы жылу электр орталықтарын жабдықтарын толық алмастырмай-ақ "таза көмір" технологиясына көшіру мүмкіндігін де сұрады. Сарапшының айтуынша, мұны ішінара ғана жүзеге асыруға болады.

Алматыдағы 2-ЖЭО-дегі көмір, 2025 жылғы желтоқсан. Сурет: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Жақып Хайрошевтің айтуынша, қолданыстағы ЖЭО-ларда электр сүзгілері мен қапшық сүзгілерді, күкірт қосылыстарын тазарту және азот оксидтерінің (NOx) мөлшерін азайту жүйелерін орнатуға немесе жаңартуға болады. Сондай-ақ, оттықтарды, жану процесін автоматты реттеу жүйесін, көмір ұнтақтайтын диірмендерді, түтін сорғыштар мен ауа үрлегіштерді, экономайзерлерді, ауа қыздырғыштарды, турбиналар мен қалдық жылуды қайта пайдалану жүйелерін жаңғыртуға мүмкіндік бар. Мұның бәрі қолданыстағы энергоблоктың отынды тиімді пайдалануына және қоршаған ортаға тигізетін зиянын азайтуға көмектеседі.

"Алайда 1960-1980 жылдары салынған ескі қазандықты аз шығынмен жаңғыртып, бу қысымы мен температурасы аса жоғары заманауи энергоблокқа айналдыру іс жүзінде мүмкін емес. Өйткені мұндай энергоблоктарда будың қысымы мен температурасы мүлде басқа. Оларға болаттың өзге түрлері, басқа қазандық, бу құбырлары, арматура мен турбина қажет", – деп түсіндірді сарапшы.

Оның айтуынша, станцияны түбегейлі қайта жаңғырту жобалары да бар. Мұндай жағдайда станция орналасқан аумақ, электр желілері, ортақ жабдықтардың бір бөлігі, сумен жабдықтау және отын жеткізу жүйелері, ғимараттар мен инфрақұрылым сақталады. Ал қазандық пен турбина жабдықтарының едәуір бөлігі ауыстырылады. Техникалық тұрғыдан мұны жүзеге асыруға болады. Бірақ мұндай жұмыс іс жүзінде repowering деп аталатын ауқымды қайта жаңғыртуға жатады. Оның құны жаңа энергоблок салуға кететін шығынға жақындайды.

"Сондықтан Қазақстандағы қолданыстағы ЖЭО-ларды алдымен үш топқа бөлер едім. Біріншісі - жаңғыртуға болатын салыстырмалы түрде жаңа энергоблоктар. Екіншісі - экологиялық тазарту жабдықтарын орнатып, пайдалану мерзімін ұзартуға болатын ескі энергоблоктар. Үшіншісі - әбден тозған, техникалық жағдайына байланысты қомақты қаржы салу экономикалық тұрғыдан тиімсіз жабдықтар. Мұндай жағдайда жаңасын салған дұрыс", - деп есептейді Хайрошев.

Анықтама: Repowering - негізгі қуаттарды ауыстыру немесе жаңарту арқылы энергетикалық жабдықтарды жаңғыртуды білдіретін ағылшын тіліндегі техникалық термин.

Бұл электр энергиясының тарифіне қалай әсер етеді?

Жақып Хайрошев "таза көмір" технологияларын енгізу электр энергиясының құнына әсер ететінін мойындайды. Өйткені жұмсалған инвестиция қайтарылуы керек. Дегенмен сарапшы жаңа технологияларға көшу тариф міндетті түрде күрт қымбаттауына әкеп соғады деген пікірмен келіспейді.

"Заманауи станция салуға бастапқыда көбірек қаржы қажет. Есесіне ол әр киловатт-сағат электр энергиясын өндіруге аз көмір жұмсайды, зиян шығарындылар үшін төлемі төмен болады, жабдықтары ұзақ қызмет етеді. Дұрыс пайдаланылған жағдайда өндірілген энергия бірлігіне шаққандағы жөндеу шығындары да азаяды. Бұл Қазақстан үшін маңызды. Өйткені елімізде электр энергиясын өндіруге жарамды, салыстырмалы түрде арзан көмірдің мол қоры бар. Сондықтан станцияның экономикалық тиімділігін тек құрылыс құнына қарап емес, бүкіл пайдалану мерзіміндегі шығындарды ескере отырып есептеу қажет", – дейді Хайрошев.

Ал CCS технологиясын қолданғанда экономикалық жағдай мүлде өзгереді. Сарапшы Халықаралық энергетика агенттігінің есебін мысалға келтірді. Онда бу қысымы мен температурасы аса жоғары көмір энергоблогында CO₂ шығарындыларының 90 пайызын ұстап қалу кезінде электр энергиясының құны бір мегаватт-сағат үшін шамамен 57 доллардан 97 долларға дейін өсетіні көрсетілген. Бұл - халықаралық деңгейдегі модельдік есеп, Қазақстандағы тарифке қатысты болжам емес. Дегенмен технология қаншалық қымбат екенін аңғартады.

"Сондықтан қазір Қазақстан үшін көмірқышқыл газын толықтай дерлік ұстап қалатын қымбат технологияларға басымдық бергеннен гөрі пайдалы әсер коэффициентін арттыру, өндірілген энергия бірлігіне жұмсалатын шартты отын мөлшерін азайту және күкірт оксидтерін (SOx), азот оксидтерін (NOx) әрі шаңды барынша тазарту маңызды. Мұндай шаралар әлдеқайда аз шығынмен экологиялық жағдайды айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді", – дейді энергетик.

"Таза көмір" технологиясын қай елдер тиімді пайдаланып отыр?

Жақып Хайрошевтің айтуынша, қазір әлемде бу қысымы мен температурасы аса жоғары көмір энергоблоктарын салу тәжірибесі Қытайда кең дамыған.

"Қытай бу қысымы мен температурасын арттырып, өндірілген энергия бірлігіне жұмсалатын отын мөлшерін азайтып келеді. Сонымен қатар, күн мен жел энергетикасының үлесі жоғары электр жүйесінде көмір энергоблоктарының жұмысын икемді етуге көңіл бөліп отыр. 2025 жылы Қытай билігі жаңғырту жұмыстарының нәтижесінде көмір энергетикасынан бөлінетін негізгі ластаушы заттардың мөлшері 90 пайыздан астамға азайғанын мәлімдеді", – дейді сарапшы.

Қазақстан үшін Қытайдың жылу беру қабілеті төмен, жағуға күрделі көмір түрлерін пайдалану тәжірибесі де маңызды. Сондай-ақ, қыста ауа температурасы өте төмен болатын аймақтарда ірі энергоблоктарды пайдалану тәсілдері де қызығушылық тудырады.

2025 жылы Қытайда қоңыр көмірмен жұмыс істейтін, қуаты 1000 мегаватт энергоблок жобасы іске қосылды. Ол ауа температурасы минус 42 градусқа дейін төмендейтін жағдайда да жұмыс істеуге есептелген. Хайрошевтің пікірінше, бұл - Қазақстан үшін маңызды тәжірибе.

2025 жылғы желтоқсандағы Алматыдағы 2-ЖЭО. Сурет: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Жақып Хайрошев көмір энергетикасын дамытуда заманауи технологияларды қолданып отырған Жапония мен Үндістанның тәжірибесіне де тоқталды. Мәселен, Жапония USC технологиясын алғашқылардың бірі болып коммерциялық мақсатта қолдана бастады. Елде түтін газдарын тазарту жүйелері жоғары деңгейде дамыған, сондай-ақ, көмірді алдын ала газдандыруға негізделген IGCC технологиясы бойынша мол тәжірибе жинақталған. Osaki CoolGen жобасы аясында көмірді газдандырып, кейін бөлінген көмірқышқыл газының 90 пайыздан астамын ұстап қалу мүмкіндігі көрсетілді.

Ал көмір энергетикасы кең дамыған Үндістан дәстүрлі энергоблоктардан бу қысымы мен температурасы аса жоғары supercritical және USC технологияларына біртіндеп көшіп жатыр. Елдегі ең ірі мемлекеттік энергетикалық компания - National Thermal Power Corporation қазірдің өзінде осындай ондаған энергоблокты пайдаланады. Сонымен қатар, Үндістан пайдалы әсер коэффициентін шамамен 46 пайызға жеткізуге мүмкіндік беретін A-USC технологиясын дамытып жатыр.

"Қазақстанға қандай да бір елдің тәжірибесін сол күйінде көшіруге кеңес бермес едім. Бізге Екібастұз, Қарағанды және еліміздің басқа өңірлеріндегі көмірдің ерекшеліктерін, климатты, сумен қамтамасыз ету мүмкіндігін және отандық энергетикалық машина жасау саласының әлеуетін ескеретін өз стандартымыз қажет. Ең бастысы, мемлекет алдағы 40-50 жылға есептелген жаңа көмір станцияларын салуды жоспарласа, бүгін кешегі технологиямен жұмыс істейтін нысандарды тұрғызуға болмайды. Жаңа жобаларда әуел бастан отынды жоғары тиімділікпен жағу, түтін газдарын барынша тазарту, өндірілген энергия бірлігіне жұмсалатын отын мөлшерін азайту, электр өндіру қуатын сұранысқа қарай икемді өзгерту және болашақта көмірқышқыл газының шығарындысын одан әрі қысқартуға техникалық мүмкіндік қарастырылуы керек", – дейді Хайрошев.

Анықтама: USC (Ultra-Supercritical) - көмір электр станцияларының ПӘК-ін арттыру үшін өте жоғары температура мен қысымдағы буды пайдаланатын технология. IGCC (Integrated Gasification Combined Cycle) - электр энергиясын тиімдірек өндіру үшін көмірді алдын ала газдандыратын бу-газ технологиясы. A-USC (Advanced Ultra-Supercritical) - будың температурасын одан әрі арттыру және пайдалы әсер коэффициентін жоғарылату үшін әзірленген жетілдірілген технология.

Көмір ме, газ ба?

Қазақстанда көмірмен жұмыс істейтін жылу электр орталықтарын газға көшіру тәжірибесі бар. Мәселен, Алматыдағы 2-ЖЭО мен 3-ЖЭО-ны газға ауыстыру жұмыстары жүріп жатыр. Болжам бойынша бұл 2-ЖЭО-ден бөлінетін зиян шығарындыларды 93 пайызға, ал 3-ЖЭО-дағы шығарындыларды 88 пайызға азайтуға мүмкіндік береді. Бұған дейін 2-ЖЭО-ны газға көшіру құны шамамен 330 миллиард теңге екені хабарланған.

Жақып Хайрошевтен "таза көмірмен" жұмыс істейтін ЖЭО мен газға негізделген ЖЭО-ның қайсы тиімді екенін сұрадық. Сарапшының пікірінше, бұл сұраққа барлық жағдайға бірдей келетін жауап жоқ.

"Технологиялық тұрғыдан газбен жұмыс істейтін бу-газ қондырғысы тиімдірек. Заманауи бу-газ қондырғыларының электр энергиясын өндірудегі пайдалы әсер коэффициенті 55-60 пайызға, тіпті одан да жоғары деңгейге жетуі мүмкін. Мұндай станциялар әлдеқайда жылдам салынады, бастапқы инвестицияны аз қажет етеді және өндіріс қуатын сұранысқа қарай икемді өзгерте алады. Сонымен қатар, олардан күл мен күкірт оксидтері (SOx) бөлінбейді. Көмірқышқыл газының шығарындысы жағынан да газ станциялары CCS технологиясы қолданылмайтын көмір станцияларынан әлдеқайда тиімді", - деп түсіндірді сарапшы.

Алайда, энергетиктің айтуынша, газ станциясының экономикалық тиімділігі отынның бағасы мен ол жеткілікті мөлшерде болуына тікелей байланысты. Көмір станциясында шығынның басым бөлігі құрылысқа жұмсалса, газ станциясында электр энергиясының өзіндік құнына отын бағасы көбірек әсер етеді. Сондықтан Хайрошев Қазақстан үшін мәселе жалпы газ бен көмірдің қайсы тиімді екенін анықтауда емес, әр өңірге қолайлы технологияны таңдауда деген пікірде.

"Газ қоры жеткілікті әрі электр энергиясын өндіру көлемін сұранысқа қарай жедел өзгерту қажет өңірлерде бу-газ қондырғыларының артықшылығы айқын. Бірақ Қазақстандағы барлық жылу электр станциясын тек газға көшіру дұрыс болмас еді. Ол үшін орасан көп қосымша газ қоры мен тиісті инфрақұрылым қажет. Ал көмір қоры мен теміржол инфрақұрылымы бар өңірлерде заманауи көмір станцияларын пайдалану экономикалық тұрғыдан әлі де тиімді болуы мүмкін. Дегенмен олар өткен ғасырдың ортасындағы жобалармен салынған станциялар емес, зиян шығарындыларды барынша тазартатын, тиімділігі жоғары энергоблоктар болуға тиіс", – деп түсіндірді ол.

Энергетика министрлігі не дейді?

Энергетика министрлігі Tengrinews.kz сауалына берген жауабында жаңа көмір электр станцияларын салу кезінде бу қысымы мен температурасы аса жоғары технологияларды қолдану жоспарланғанын хабарлады. Бұл технологиялар Павлодар облысындағы Екібастұз қаласында қуаты 2640 МВт және Абай облысындағы Курчатов қаласында қуаты 700 МВт болатын конденсациялық электр станциялары құрылысында пайдаланылады.

Алматыдағы 2-ЖЭО-ның негізгі басқару қалқаны, 2025 жылғы желтоқсан. Сурет: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Сондай-ақ, Көкшетау, Семей және Өскемен қалаларында жалпы қуаты 960 МВт болатын жылу электр орталықтарын салу кезінде де заманауи технологияларды қолдану көзделген. Бұл жобалар электр қуаты нарығының тетігі арқылы жүзеге асырылады.

"Екібастұз электр станциясының құрылысы бойынша 2025 жылғы 26 қарашада консорциуммен келісімшарт жасалды. Көкшетау, Семей және Өскемен қалаларындағы ЖЭО жобалары бойынша да тиісті келісімшарттарға қол қойылды. Ал Курчатов қаласындағы электр станциясы құрылысына қатысты Қазақстан Үкіметі мен "ГРЭС Курчатов" ЖШС арасында инвестициялық келісім жасалды. Бұл жобалар экологиялық заңнама талаптарын сақтай отырып, заманауи технологиялар негізінде көмір энергетикасын дамытуға бағытталған", – деп жазылған министрлік хабарламасында.

Ведомство өкілдерінің айтуынша, қолданыстағы көмір электр станцияларын жаңғырту да Қазақстанның энергетика саласын дамытудың маңызды бағыттарының бірі.

"Қуаты 325 МВт болатын Ақсу МАЭС-тің №7 энергоблогын кеңейту және жаңғырту, Екібастұз МАЭС-2 станциясында қуаты 550 МВт болатын №3 энергоблокты салу арқылы станцияны кеңейту жоспарланған. Сондай-ақ, "Қарағанды Энергоцентр" ЖШС нысандарында қуаты 140 МВт болатын жаңа қазандық агрегаты мен турбоагрегат, ал Өскемен ЖЭО-да қуаты 100 МВт болатын жаңа қазандық агрегаты мен турбоагрегат салынады", – деп жазылған министрлік жауабында.

Бұл жобалар аясында негізгі жабдықтар жаңартылып, қолданыстағы экологиялық заңнамаға сәйкес атмосфераға таралатын зиян заттарға қойылатын талаптар сақталуға тиіс.

"Алдағы уақытта қолданыстағы көмір электр станциялары жаңғырту бағдарламалары аясында заманауи технологияларды қолдану арқылы кезең-кезеңімен жаңартылады", – деп мәлімдеді министрлік өкілдері.

Энергетика министрлігі зиян шығарындыларды азайту үшін қандай талаптар енгізілетінін де түсіндірді.

Жаңа электр станцияларында атмосфераға таралатын ластаушы заттардың шекті мөлшеріне мынадай талаптар қойылады:

шаң - 35-70 мг/нм³; азот оксиді - 80-125 мг/нм³; күкірт оксиді - 25-110 мг/нм³

Ал жаңғыртылған қолданыстағы станциялар үшін мынадай көрсеткіштер белгіленген:

шаң - 70-200 мг/нм³; азот оксиді - 210-250 мг/нм³; күкірт оксиді - 165-200 мг/нм³.

"Бұл көрсеткіштерге Қазақстанның экологиялық заңнамасы талаптарын және Еуропалық одақтың шығарындыларды шектеу тәсілдерін ескере отырып, заманауи технологиялық жабдықтар мен түтін газдарын тазарту жүйелерін қолдану арқылы қол жеткізу көзделген", – деп түсіндірді министрлік өкілдері.

Былтыр Қазақстанның энергетика саласындағы негізгі мәселелер туралы жазған едік. Олардың қатарында электр энергиясы тапшылығы, жылу электр орталықтары қатты тозғаны, көмір және газ энергетикасының даму қарқынының баяулығы бар.

Қасым-Жомарт Тоқаев та 2025 жылғы бір сөзінде көмір энергетикасына ерекше назар аударып, бұл саланы дамытуға ұлттық жоба мәртебесін беру қажет екенін мәлімдеген еді. Үкіметке осы мәселені 2025 жылғы 20 наурызға дейін шешу тапсырылған.

Президент көмірді жел энергетикасынан артық көретінін айтқан АҚШ басшысы Дональд Трамптың сөзінде қисын бар деп есептейтінін жеткізген.

"Қазақстанда орасан зор көмір қоры бар, шамамен 33 миллиард тонна. Қазіргі тұтыну деңгейімен есептегенде, бұл қор 300 жылға жетеді. Жыл сайын 110 миллион тоннадан аса көмір өндіріледі. Соның арқасында еліміз әлемдегі жетекші орындардың біріне шықты. Көмір - біздің стратегиялық байлығымыз. Оны қоршаған ортаға тигізетін зиян әсерін толық бейтараптандыратын озық технологияларды қолдана отырып, барынша пайдалануымыз керек", - деді Тоқаев.

Дегенмен Қазақстандағы көмірмен жұмыс істейтін жылу электр орталықтарының бәрінің жағдайы қанағаттанарлық емес.

Жақында Tengrinews.kz тілшісі Алматыдағы 2-ЖЭО-ның 2026 жылғы жағдайын да көрсетті. Станцияны газға көшіру жоспарланғанымен, әзірге ол көмірмен жұмыс істеп тұр. Станцияның жұмысына қатысты негізгі көрсеткіштер мынадай:

жылыту кезінде 2-ЖЭО-ға күн сайын 130-ға дейін көмір вагоны келеді. Әр вагонда 70 тоннаға дейін көмір бар. 2-ЖЭО көмір қоймасының жобалық сыйымдылығы - 380 000 тонна көмір. Қазір қоймада 280 000 тоннаға жуық көмір бар. Бұл қор ЖЭО қыс мезгілінде бір ай жұмыс істеуіне жетеді.

Мәтін: Никита Данилин

Дайындаған: Жансая Қадыржанова

Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз

Қосу