Жүрегі жырдан жаралған

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған ақпаратқа сүйене отырып мәлімет бөліседі..

Биыл – Жамбыл жыраудың 180 жылдық мерейтойы ұлттық деңгейде аталып өтетін жыл. Атақ-даңқы әлдеқашан әлемді аралап кеткен, рухани мұрасы халық қазынасына айналған абыз ақынның, жырау Жамбылдың мерейтойын Алаш баласы түгел атап өтетініне күмәнім жоқ.

Тура осыдан 35 жыл бұрын Мырзатай Жолдасбеков ағамыз Жамбыл шығармашылығынан докторлық еңбегін қорғады. Қырғыз Ұлттық ғылым академиясында қазақ-қырғыз ғалымдары бас қосқан сол жиында Мырзекең: «Жамбыл – халық мүддесін ғасырлар бойы армандаған қажымас қамқордың дәстүріндегі жыршы, елдің мұңын мұңдаған мүддегер, жыраулықтың көшпелі академиясы, ойшыл, данышпан ақын, туған халқының ар-намысы, үні, жүрегі және ақиқат шындығы. Ол – эпик әрі айтыс ақыны, абыз жырау, жауынгер жыршы, шын мағынасындағы заңғар поэзияны жасаушылардың ең ұлысы. Байтақ қазақ даласын жырға кенелткен, осы бір теңдесі жоқ өнерді биікке көтерген, ілгері дамытқан даңғыл жыраулардың ең соңғы үздігі – Жамбыл!»,
деді.

Бәрімізге белгілі, ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан қазақ сөз өнерінің айшықты бір саласы – жыраулық поэзия. Түркі қағанаты тұсындағы Йолығ-тегін, Тоныкөк, Қазақ хандығы салтанат құрған жүз жылдықтардағы жырауларымыз: Сыпыра, Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Ақтанберді, Бұқар, Махамбет, Шөже, Майкөт, Марабай, т.б. жыраулар көшін ары қарай да жалғастыра беруге болады, оның тамырын түркілік жазбалармен мыңжылдықтарға тереңдетуге негіз бар. Осы жыраулық өнердің жалғасы Жамбыл да әлемдік рухани мұраның үздік үлгілері болып табылатын Шығыстың қисса-дастандары «Көрұғылы», «Манас батыр», «1001 түн», «Шахнаме», «Ләйлі-Мәжнүн», «Орақ-Мамай», «Сейіт-Баттал», «Тотыкамал», «Қыз Жібек», «Едіге», «Шора батыр», «Қабанбай», «Бөгенбай», «Ерназар мен Бекет» және өзінің төл дастандары «Сұраншы батыр», «Өтеген батырды» да ұзақ-ұзақ жатқа айтатын болған.

Жыраулардың барлығына табан астында суырып салып айта жөнелетін төкпелік, тапқырлық, көріпкелдік, данагөйлік, яғни импровизаторлық өнер тән. Жамбыл әрбір дастанын жырлағанда шабыт орайына қарай, тыңдарман ортасына байланысты дастандарының бірнеше нұсқасын айтатын болған. Осы орайда ақындық өнер тарихын терең зерттеген біртуар ғалым, академик Есмағамбет Ысмайылов: «Жыраулар да ақын, көркем сөз шығарушы, өнерпаз, ауыз әдебиетінің өкілдері. Жыраудың ақыннан өзгешелігі шығармаларының сарыны мен тақырыбы бірыңғай болып келуінде. Адам баласындағы қайғыны, зарды, ел ішіндегі ауыртпалықты толғау, әлеуметтік, елдік мәселелерді көтеру, болашақты болжап, ақыл айтып, батагөйлік ету, шешендік түйіндер жасап, терең ой қозғау – жыраулардың дәстүрлі ерекшеліктері», деп атап көрсетеді.

Ел тағдыры, ұлттық мүдде, елдің ауызбірлігі, тұтастығы, халықтың болашағы туралы айтылатын жыр-толғаулар да жыраулық поэзияның тұсында шарықтау биігіне көтерілген. Қазтуғанның, Ақтанбердінің, Доспамбеттің, Бұқар жыраудың, Махамбеттің, Сүйінбайдың толғауларында, өлең-жырларында елдік, ұлттық тақырыптан бөтен дүние таппайсыз. Жамбыл жырларын, әсіресе толғаулары мен дастандарын алсаңыз да дәл осылай. Жамбыл ақындығының алтын жүлгесі – ұлт тағдыры, ел тағдыры.

Жыраудың өткен ғасырдың 30-жылдары жазылған «Замана ағымы» атты ұзақ толғауы – бастан аяқ тұнып тұрған жыраулық дастан. Қазақ елінің тағдыры, жүріп өткен жолы, көрген қорлығы, шеккен азабы, түйіп айтқанда үш ғасырлық тарих кең ауқымда жыраулық поэзия тілінде сөйлейді.

«Туған елім» атты толғауында жыраудың тоқсанға келген жасында артына бұрылып қарап туған еліне сөз арнауы – жыраулық өнердің саф алтындай үлгісі.

Жол серігі астындағы жалғыз аты мен жан серігі жалғыз домбырасына сүйенген жыраудың бір ғана тірегі, бір ғана сүйенері – «қалың елі қазағы».

Жамбыл алдымен халық тағдырын жырына арқау етеді. Ақынның суреткерлік таным көкжиегі кейде адамзаттық құндылықтар деңгейіне көтеріледі. Бейбіт өмірді мұрат ететін, күллі адамзаттық аңсарды, гуманизмді жырлайтын әйгілі «Ленинградтық өрендерім» жыр-толғауының әлем тілдеріне аударылуы соның бір ғана мысалы. Әлемдік деңгейдегі шынайы гуманист тұлғалар – қазақ жыраулары болған. Солардың бірі әрі бірегейі – жырау Жамбыл.

Ақынның алуан тақырыптарды толғағанын аңғарамыз. Өсиет, ұлағат, тәлім-тәрбие, тағылым тақырыбын былай қойғанда, ерлік, батырлық, халықтық тақырыпты көтеретін Жамбылдың қос дастаны «Сұраншы батыр» мен «Өтеген батыр» эпостық жырлары – жыраулық поэзияның ең үздік үлгілері. Екі дастан да тұнып тұрған тарих.

Автор эпостық таным, эпостық поэтика биігінен ой толғап, туындыларында халық тағдырын тарихи ретроспектива аясында суреттейді. Ұлтының өткенін бас кейіпкерінің тағдыр жолымен тұтастыра, тоғыстыра бейнелегенде бір халықтың тарихи тағдыры көз алдымыздан өтеді. Метафоралық теңеулер арқылы қазақ даласындағы тарихи жерлер мен оқиғаларды қамтып, айшықтап жеткізетін дастан жолдарына тебіренбеу мүмкін емес...

«Өтеген батыр» жырын Жамбыл:

«Қырғауыл ұшып, қаз қонған,

Аққу келіп, жаз болған,

Алтайға қара маралды!

Балығы таудай тулаған,

Бақасы қойдай шулаған,

Шортаны шоршып ойнаған,

Алтын қаймақ Аралды.

Қазақ бұрын құл болған,

Күн көруге мұң болған.

Күнді көрдік, ел болдық,

Асу бермес, өр болдық.

Осы бақ қонған таңымда,

Саған да ортақ, маған да!», деген жыр жолдарымен аяқтайды.

Жамбылдың жыраулық поэтикалық дәстүрді жалғастырушы тұлғасы, жаңаша, жаңғырта, түрлендіре тереңдеткен, өркендеткен ақындық қасиетін де еріксіз мойындайсыз. Бұрынғы жыраулар қолтаңбасы Жамбыл жырларында қайта тіріледі, қайта көктейді, жаңа заман, жиырмасыншы ғасыр көгінен қайта үн қатқандай көрінеді.

Сондықтан оның жыраулық поэзиясы жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында барлық қырымен жарқырай көрінген, күллі адамзаттың өркениет биігіне көтерілген, көркемдік, әдеби құбылыс немесе тұтас ғасырдың феномені десек, артық емес.

Осы пікірімізді академик Сейіт Қасқабасов та шегелей түседі. «ХХ ғасырдың ұлы жырауы» атты көлемді мақаласында: «Жүз жыл өмірінің сексен бесін өлеңмен өткізген Жәкең – екі ғасырдың куәсі ғана болған жоқ. Оның жүз жылғы өмірі, шындап келгенде, екі ғасырға тең еді. Өйткені Жамбыл тарихта сирек кездесетін, мүлде қарама-қарсы екі заманды көрді. Ол Қазақ хандығының жойылғанын, елінің отарлыққа түскенін, қазақ даласына Ресейдің әкімшіл-отаршыл басқару жүйесін орнатқанын, сонымен қатар көрші жатқан Қоқан хандығы жасаған жаугершілігін көрді. Қызыл империяның шовинистік қатыгез саясаты мен Алаш арыстарының көпе-көрнеу, жазықсыз атылғанын көрді. 1920–1930 жылдары үш миллион қазақтың қолдан жасалған аштықтан қырылғанын көрді. Сол себепті Жамбылдың «Кең жатқан байтақ-ұлан шежіремін, тарихтың домбырасын қолына алған» деп айтуы тегін емес. Осы көргені мен білгенінің бәрін Жәкең өз поэзиясына арқау еткен, оны бірде жырау болып, бірде жыршы ретінде, бірде ақын болып жырлаған, толғаған, суреттеген», дейді. Ғұлама ғалымның осы тереңнен қамтып, дәл тауып айтқан ауқымды сөзі Жамбыл феноменіне берілген әділ баға.

Төкпе ақын, айтыс өнерінің де ақтаңгері, толғау, терме жанрының да шебері Жамбыл жыраудың басқа да бағыттағы құнды мұрасын тереңдеп қамтып айта беруге болады. Біз бұл жолы осынау асыл мұраның бір ғана қырына – ақынның жыраулық өнеріне ғана тоқталдық. Телегей теңіз мұраның қалған қырларын әдебиет тарихы, әдебиеттану ғылымы әлі де ұзақ жылдар зерттейтін болады.

Қансейіт ӘБДЕЗҰЛЫ,

филология ғылымдарының докторы, профессор

Соңғы жаңалықтар