Білім берудегі жасанды интеллект: жүйелі өзгерістер мен жаңа мүмкіндіктер

Бұл үдеріс оқыту сапасын арттырумен қатар, адами капиталды дамытуға бағытталған стратегиялық реформалардың бір бөлігіне айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанда орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізу мәселесі ерекше өзектілікке ие.

Мемлекет басшысының Жарлығында білім беруді цифрландыру, педагогтерді даярлау, инфрақұрылымды жетілдіру және деректер қауіпсіздігін қамтамасыз ету сияқты кешенді бағыттардың қамтылуы бұл бастаманың жүйелі сипатта екенін көрсетеді. Сонымен қатар жасанды интеллектінің ауыл мен қала мектептері арасындағы білім сапасындағы алшақтықты азайтудағы әлеуеті де ерекше назар аудартады. Алайда мамандар бұл үдерісте технологияның өзі емес, оны қолдануға дайын экожүйенің шешуші рөл атқаратынын атап өтеді.

Осы мәселе жөнінде пікір білдірген профессор Айгүл Сыздықбаева жасанды интеллектінің білім беру саласына енгізілуі тек цифрлық құралдарды пайдалану емес, тұтас білім беру моделін қайта қарау екенін айтады. Оның пікірінше, мұндай өзгерістер мұғалімнің рөлін күшейтіп, оқу процесін жекелендіруге мүмкіндік береді, алайда бұл үшін инфрақұрылымдық және әдістемелік дайындық қатар дамуы тиіс. Жалпы алғанда, бұл бағыт Қазақстанның адами капиталын жаңа сапалық деңгейге көтеруге жол ашатын маңызды қадам ретінде бағаланады.

– Президент Қасым-Жомарт Токаев өз Жарлығында мектептерге жасанды интеллектіні енгізуді адами капиталды дамытумен байланыстырады. Мемлекет басшысы деңгейінде білім беру саласының тек әлеуметтік бағыт ретінде ғана емес, ел болашағының стратегиялық негізі ретінде қарастырылуы қаншалықты маңызды?

– Мемлекет басшысының орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізу туралы Жарлыққа қол қоюы – Қазақстанның білім беру саласының жаңа цифрлық модельге көшуін айқындайтын стратегиялық маңызды қадам. Бұл жаңа ІТ мүмкіндіктерге сәйкес білім беру экожүйесінің өзін түбегейлі трансформациялау қажеттілігін білдіреді.

– Құжатта 2026-2029 жылдарға арналған жекелендірілген оқытуды, цифрлық инфрақұрылымды, педагогтерді даярлауды және оқушылардың деректерін қорғауды қамтитын Кешенді жоспар әзірлеу міндеті қойылған. Мектептегі білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізудегі Қазақстанның мұндай жүйелі тәсілі нені аңғартады?

– Қазіргі инновациялық білім беру моделінің дәстүрлі модельден негізгі айырмашылығы – білім беру философиясының өзін өзгертуінде. Бұл тек білімді жай ғана беру емес, тұлғаны дамыту, құзыреттерді қалыптастыру және өздігінен білім алуға қабілеттілікті жетілдіру. Қазіргі таңда тек білімнің өзі ғана емес, оның тез ескіріп қалуына байланысты, ақпаратты талдай білу, сыни тұрғыдан ойлау, дереккөздерді тексеру, цифрлық құралдармен жұмыс істеу, шешім қабылдау және жаңа жағдайларға бейімделу қабілеті де аса маңызды.

– Жарлықтағы негізгі басымдықтардың бірі – қала мен ауыл мектептері арасындағы білім сапасы алшақтығын қысқарту. Балалардың заманауи білім беру мүмкіндіктеріне тең қолжетімділігі тұрғысынан мемлекеттік саясаттың бұл бағытын қалай бағалайсыз?

– Алшақтықтың басты себебі балалардың жеке қабілетінде емес, білім беру жағдайларының теңсіздігінде: білікті педагогтерге, заманауи оқу ресурстарына, бейіндік пәндерге және қосымша білім беру мүмкіндіктеріне қолжетімділіктің әркелкілігінде жатыр. Жасанды интеллект бұл шектеулердің бір бөлігін ішінара еңсеруге мүмкіндік береді. Дегенмен  мұнда аса маңызды бір жайт бар: егер негізгі инфрақұрылым қалыптаспаған болса, жасанды интеллектінің өзі білім беру теңсіздігін толықтай жоя алмайды.

– Пилоттық жоба аясында мектептерді жабдықтау және тұрақты интернетпен қамтамасыз ету жоспарланған. Бұл білім берудегі цифрлық шешімдерді толыққанды енгізу үшін қаншалықты маңызды?

– Жасанды интеллект, цифрлық білім беру платформалары, бейімделмелі оқыту жүйелері, бұлттық сервистер, интерактивті ресурстар – мұның барлығы тек мектепте сенімді интернет, тиісті жабдық және техникалық дайындық болған жағдайда ғана тиімді жұмыс істейді. Сондықтан цифрлық трансформацияны жүзеге асыруда инфрақұрылымдық базаның рөлі айрықша маңызды. Бұл тек технологияны енгізу емес, сонымен қатар білім беру ортасын толыққанды жаңғырту үдерісі екенін көрсетеді.

– Мұғалімдерді даярлау және олардың үздіксіз кәсіби дамуына үлкен мән берілуде. Бұл өз кезегінде педагогтер үшін қандай жаңа мүмкіндіктер ашады?

– Егер бұрын цифрлық құралдар көбіне қосымша ресурс ретінде қарастырылса, қазіргі таңда жасанды интеллект педагогтің толыққанды кәсіби көмекшісіне айнала алады: ол рутиналық тапсырмаларға кететін уақытты айтарлықтай үнемдейді, сондай-ақ білім беру контентін жасаудың жаңа форматтарына қолжетімділік береді. Бұл мұғалімге оқу процесінің сапалы жағына көбірек көңіл бөлуге мүмкіндік жасайды. Соның нәтижесінде сабақ беру үдерісі анағұрлым икемді әрі тиімді бола түседі. Сонымен қатар жасанды интеллект мұғалімді алмастыратын құрал емес, тек қосымша құрал ретінде қарастырылатыны атап өтілген. 

– Сіз мұғалім мен технологияның өзара әрекеттесу моделін қалай елестетесіз?

– Жасанды интеллект мұғалімді механикалық, қайталанатын жұмыстардан босатуы тиіс, алайда оны педагогикалық жауапкершіліктен ажыратпауы қажет. Білім беру үдерісіндегі адам мен технологияның үйлесімді әрі тиімді өзара әрекеттесу моделі дәл осы тепе-теңдікке негізделеді. Осылайша, мұғалімнің кәсіби миссиясы сақталып, ал технология оның еңбегін жеңілдетіп, оқыту сапасын жаңа деңгейге көтеруге қызмет етеді.

– Құжатта оқушылардың жеке деректерін қорғау шаралары да қарастырылған. Бұл білім беру саласындағы цифрлық шешімдерге деген сенімді қаншалықты арттырады?

– Мектеп ең нәзік әрі жауапты ақпарат түрлерімен жұмыс істейді: балалардың жеке деректері, оқу үлгерімі, мінез-құлық көрсеткіштері, сондай-ақ кей жағдайда олардың психологиялық немесе білім алу ерекшеліктері. Жасанды интеллект жүйелері қолданылған кезде өңделетін деректер көлемі едәуір ұлғаяды, себебі интеллектуалды платформалар оқушының белсенділігін, оқу барысындағы динамиканы, жауаптарын және жеке білім алу траекторияларын терең талдайды. Сондықтан жеке деректерді қорғау тетіктерінің болуы тек техникалық талап қана емес, ол цифрлық мәдениеттің және қоғам сенімінің басты негіздерінің бірі болып саналады.

– Жалпы алғанда, Қазақстан жасанды интеллектіні білім беру жүйесіне енгізудің жүйелі және ұзақмерзімді негізін қалыптастырып жатыр деп айтуға бола ма? Бұл болашақта адами капиталдың дамуына қандай әсер беруі мүмкін?

– Жасанды интеллектіні білім беру жүйесіне енгізу – бұл тек жаңа платформаларды орнату немесе жабдық сатып алу туралы мәселе емес. Егер мемлекет бір мезгілде цифрлық инфрақұрылым, педагогтерді даярлау, жеке деректерді қорғау, өңірлер үшін технологиялардың қолжетімділігі және нормативтік-құқықтық база туралы айтса, бұл енді жүйелі трансформацияның нақты көрінісі.