Дауды сотсыз шешу: 2026 жылы медиаторларға қандай талап қойылады

Маман даярлаудың жаңа тәсілі

Қазақстан Республикасы Медиаторлар қауымдастығының төрағасы Дмитрий Фирсенко медиация (дауды сотқа бармай, маманның қатысуымен шешу процессі) саласындағы басты жаңалық Мәдениет және ақпарат министрлігі жанынан Үйлестіру кеңесінің құрылуы екендігін атап өтті.

– Бұл кеңес медиаторларды оқыту бағдарламаларын бекітетін негізгі органға айналды. Оның басты міндеті – мамандарды даярлау ісін бір жүйеге келтіріп, ортақ стандарт қалыптастыру, – дейді ол.

Оның айтуынша, қазір елімізде мамандар үш деңгей, яғни медиацияның жалпы курсы, мамандандырылған курс және медиатор-тренерлер бағдарламасы бойынша оқытылады. Енді медиаторлар бірлестіктерінің барлығы өз оқу жоспарларын осы кеңеспен келісуге міндетті.

2011 жылғы заңнан заманауи реформаларға дейін

Елімізде медиация институтының іргетасы 2011 жылы «Медиация туралы» заң қабылданғанда қаланған еді. Кейінгі жылдары құжатқа медиаторлардың мәртебесін, оларды даярлау және тіркеу тәртібін нақтылайтын өзгерістер енгізілді.

Уақыт өте келе бұл сала отбасылық-тұрмыстық жанжалдардың шеңберінен шығып, коммерциялық дауларды жедел шешудің тиімді құралына айналды.

Бүгінде медиаторларға қойылатын талап та қатаң.

– Кәсіби медиатор болу үшін арнайы оқудан өтіп, сертификат алу және реестрге ену шарт. Бұған қоса мамандар жыл сайын өз біліктілігін арттырып отыруы тиіс, – дейді Дмитрий Фирсенко.

Бірыңғай стандарт пен этика кодексі

2026 жылдан бастап қауіпсіздік, құпиялылық және тараптардың тең құқылығын қамтамасыз ететін бірыңғай сапа стандарттары енгізілді. Оның сақталуын құзырлы органдар қадағалайды.

Сондай-ақ, бұған дейін әр бірлестіктің өз ішкі ережесі болса, енді баршаға ортақ Этика кодексін қабылдау жоспарланып отыр.

– Қызмет көрсетудің бірыңғай стандарттарын бекіту үшін ортақ этика кодексі қажет, – деп түсіндірді сарапшы.

Медиация қай салада тиімді?

Бүгінде медиаторлар еңбек дауларынан бастап, банктік, корпоративтік, тіпті қылмыстық істерге дейінгі мәселелерді шешуге араласады. Процесті сотқа дейін де, сот кезінде де, сондай-ақ бұйрық орындалу сатысында да бастауға болады.

Статистикаға сүйенсек, 2011 жылдан бері елімізде 300 мыңнан астам дау медиацияның көмегімен оң шешімін тапқан. Қазір республика бойынша 3,5 мыңға жуық маман жұмыс істейді.

Цифрландыру мен қауымдастықтың рөлі

Қазақстан Республикасы Медиаторлар қауымдастығы саланың дамуына шешуші рөл атқарып отыр. Олар қызмет көрсету стандарттарын әзірлейді, оқытуды ұйымдастырады және мамандардың реестірін жүргізеді.

Сондай-ақ Қазақстанның Медиаторлар қауымдастығы саланы цифрландыруға баса мән беріп отыр.

– Бізде ТМД елдері ішінде баламасы жоқ медиаторлардың цифрлық реестірі жұмыс істейді. Алдағы уақытта тараптар келісімдерге онлайн қол қойып, бүкіл процесті қашықтан өткізе алады, – деді сарапшы.

Медиаторлар бірлестіктерін реформалау

Кәсіби қауымдастықта ұйымдық модельге енгізілетін өзгерістер талқыланып жатыр. Атап айтқанда Өзін-өзі реттейтін ұйымдардың міндетті мәртебесінен бас тартып, оның орнына коммерциялық емес бірлестіктерге көшу ұсынылды.

– Қазіргі Өзін-өзі реттейтін ұйымдарға қойылатын талаптар күрделі, сол себепті саланың дамуын тежеп отыр. Ал бұл өзгерістер бірлестіктер санын арттырып, оны күшейтуге мүмкіндік берер еді, – деп атап өтті Дмитрий Фирсенко.

Оның пікірінше, кәсіби бірлестіктер санының артуы бәсекелестік орта есебінен қызмет көрсету сапасының жақсаруына ықпал етпек.

Халықаралық тәжірибе мен ерікті таңдау

Еуропа мен АҚШ-та медиация құқықтық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналған. ал бірқатар мемлекеттерде дауды сотқа дейін міндетті түрде реттеуге талпыныс жасау қағидаты қолданылады. Азия елдерінде, мысалы, Жапония мен Бутанда, медиация қарым-қатынасты жақсартады деген тұжырымдамаға негізделеді.

Қазақстан осы тәжірибені ескере отырып, өзінің жеке моделін қалыптастырып келеді.

Дегенмен маманның пікірінше, бұл құрал азаматтың ерікті таңдауы болуы тиіс.

– Адамның таңдауы болуы маңызды. Ол сотқа бара ма, әлде дауды медиация арқылы шеше ме – мұны тараптардың өздері шешуі керек, – дейді төраға.

Болашаққа болжам қандай?

Мамандардың бағалауынша, заңнаманы одан әрі жетілдірсе, медиация белсенді дамып, дауларды шешу жүйесінде елеулі үлесін тигізбек.

– Медиация қаралатын даулардың жалпы санының 25 пайызына дейін медиаторлардың көмегімен шешілуі мүмкін, – деді сарапшы.

Халықтың мейілінше толық ақпараттандырылуы, кәсіби стандарттардың дамуы және цифрландыру медиацияны сұранысқа ие құралға айналдырып, қоғамдағы жанжал деңгейін төмендетуге және құқықтық мәдениетті нығайтуға ықпал етеді деп сенеміз.

Еске сала кетейік, бұған дейін Қазақстандағы балабақшалар мен колледждерде де медиация қызметтері енгізілетінін хабарлаған болатынбыз.