Кепілдендірілген жоғары табыс: қаржы пирамидасын қалай тануға болады

– Неліктен қаржы пирамидалары адамдарды әлі күнге дейін өзіне тартады?

– Менің ойымша, қаржы пирамидасының құрбаны көбіне екі санаттағы адамдар болады. Біріншісі – қаржы құралдары туралы мүлде білмейтіндер. Кейбіреулер үшін тіпті банктегі депозиттің өзі түсініксіз қаржы құралы.

Екінші санат – керісінше, банктегі депозиттің аз пайызын қанағат тұтпайтындар. Олар тез әрі көп табыс тапқысы келеді. Ал қаржы пирамидалары дәл соны уәде етеді.

Сонымен қатар көптеген адам инвестицияның қалай жұмыс істейтінін білмейді. Егер адам акция, облигация немесе банктегі депозит қалыпты жағдайда қанша табыс әкелетінін түсінбесе, онда оған "ешқандай тәуекелсіз ай сайын 5–10% табыс табасыз" деген сөзге сену оңайырақ болады. Адамдарды тағы бір нәрсе қызықтырады – бәрі өте оңай көрінеді. Ештеңені зерттеудің немесе түсінудің қажеті жоқ. Тек ақшаңды апарып берсең немесе аударсаң болғаны.

– Қаржы пирамидасының заңды инвестициялардан айырмашылығы қандай?

– Ең басты айырмашылық – табыстың қайдан келетінінде. Мысалы, адам акция сатып алса, ол нақты жұмыс істейтін компанияның үлескеріне айналады. Компания тауар шығарып немесе қызмет көрсетіп пайда табады, ал акционер дивиденд түрінде сол пайданың бір бөлігін алады. Ал қаржы пирамидасында ешқандай нақты инвестициялық қызмет болмайды. Бұрын ақша салған адамдарға төлем кейін келген салымшылардың ақшасынан жасалады. Жаңа адамдар ақша салуды тоқтатқан сәтте, бүкіл жүйе күйреп, жұмысын тоқтатады.

– Қаржы пирамидасын қандай белгілері арқылы тануға болады?

Мынадай белгілерге міндетті түрде назар аудару керек:

өте жоғары әрі кепілдендірілген табыс уәде ету;табыстың қайдан және қалай түсетіні туралы нақты түсініктеменің болмауы;басты мақсаттың жаңа адамдарды тарту болуы;"дәл қазір ақша салыңыз" деп асықтыру;компанияның қызметі туралы ақпараттың жабық болуы және лицензиясының болмауы;"тәуекел жоқ" немесе "тәуекел өте аз" деп сендіру.

Менің кеңесім – жылына 25%-дан жоғары табыс уәде ететін инвестициялық ұсыныстарға өте сақ қараңыз немесе мүлде жоламаңыз.

– Қазір интернетте кездесетін ең кең таралған инвестициялық алаяқтық қандай?

– Көп жағдайда адамдарға өзін брокерміз деп таныстыратын компаниялар ұсынылады. Бірақ шын мәнінде олардың брокерлік лицензиясы болмайды. Әдетте мұндай ұйымдар шетелде тіркелген.

Тағы бір кең таралған әдіс – танымал кәсіпкерлердің, банктердің немесе ұлттық компания өкілдерінің суреті мен видеосын пайдалану. Қазір мұндай жалған видеоларды жасанды интеллекттің көмегімен оңай жасауға болады. Соның салдарынан адамдар инвестициялық жоба белгілі бір танымал тұлғаға қатысты деп ойлайды. Бірақ іс жүзінде оның оған ешқандай қатысы болмайды. Егер YouTube немесе басқа әлеуметтік желілерде осындай жарнаманы көрсеңіз, оның жалған әрі алаяқтық болуы әбден мүмкін.

– Ақша салмас бұрын инвестициялық компанияны қалай тексеруге болады?

– Егер сөз биржада акция немесе облигация сатып алуға арналған брокер туралы болса, ең алдымен оның лицензиясы бар-жоғын тексеру қажет. Компания Қазақстанда тіркелген болуы керек, ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНРДА) немесе "Астана" халықаралық қаржы орталығының лицензиясына ие болуы тиіс. Бірақ мұның бәрін жаңадан бастап жүрген адамға тексеру оңай емес. Сондықтан мынадай қарапайым кеңес беремін.

Егер ақша жинауды енді ғана бастап жүрсеңіз:

Банк депозитіне көңіл бөліңіз.

Егер инвестиция жасағыңыз келсе:

Алдымен инвестиция негіздерін үйреніңіз. Подкаст тыңдаңыз, кітап оқыңыз, арнайы курстарды қараңыз.

Акция мен облигация сатып алу үшін міндетті түрде лицензиясы бар брокерді пайдаланыңыз.

Қазір Қазақстандағы көптеген ірі екінші деңгейлі банктердің (ЕДБ) өз брокерлік бөлімшелері бар.

ЕДБ дегеніміз – халыққа және бизнеске қызмет көрсететін коммерциялық банктер. Ал олардың қызметін Ұлттық банк реттейді.

Бұл банктердің мобильді қосымшаларында арнайы "Инвестициялар" бөлімі бар.

Сондықтан интернеттен белгісіз компанияларды іздеп, күмәнді ұсыныстарға сенудің қажеті жоқ.

- Ал криптовалютаға қатысты не айтасыз?

Егер қаржы сауаттылығын енді ғана үйреніп жүрсеңіз, әзірге криптовалютадан аулақ болған дұрыс. Себебі Қазақстанда криптовалютаны құқықтық реттеудің өзіндік ерекшеліктері бар. Сонымен бірге бұл салада алаяқтық өте көп кездеседі. Сондықтан инвестицияны криптовалютамен бастаудың қажеті жоқ.

– Егер біреу жоғары әрі кепілдендірілген табыс уәде етсе, бұл нені білдіреді?

– Инвестиция әлемінде табыс пен тәуекел әрқашан қатар жүреді. Сондықтан "кепілдендірілген жоғары табыс" деген сөздің өзі күмән тудыруы керек. Егер сізге ешқандай тәуекелсіз жоғары пайда табасыз десе, бұл қаржы нарығының негізгі заңдылықтарына қайшы келеді. Өйткені табыс қаншалықты жоғары болса, тәуекелі де соншалықты жоғары болады. Бұл – инвестицияның өзгермейтін негізгі қағидаларының бірі.

– Жалған инвестициялық қосымшалар мен сайттарды қалай анықтауға болады?

– Кездейсоқ жарнамалардағы, WhatsApp, Telegram немесе әлеуметтік желілердегі сілтемелерге ешқашан өтпеңіз. Егер инвестицияға қызығушылығыңыз болса, тек лицензиясы бар брокерлер мен банктердің ресми сайттары мен қосымшаларын пайдаланыңыз. Тіпті көптеген банктердің қосымшаларында инвестиция бойынша тегін оқу материалдары да бар.

– WhatsApp, Telegram және әлеуметтік желілер арқылы келетін "ақша табу" ұсыныстары қаншалықты қауіпті?

– Өте қауіпті. Қазіргі таңда инвестициялық алаяқтықтың басым бөлігі дәл осы мессенджерлер мен әлеуметтік желілер арқылы таралады. Заңды түрде жұмыс істейтін, лицензиясы бар қаржы ұйымдары адамдарға кездейсоқ жеке хабарлама жіберіп, клиент іздемейді және ешқашан кепілдендірілген табыс уәде етпейді. Егер сізге осындай ұсыныс түссе, ешқандай байланысқа шықпай, ол аккаунтты немесе нөмірді бірден бұғаттаған дұрыс.