Мұғалім, дәрігер, әкімге де медиацияның қыр сырын үйрену керек медиатор

— Қазір шаңырақ шайқалмас үшін түрлі орталық, ұйымдар жұмыс істеп тұр. Оған медиация қосылды. Мұның қандай да бір пайдасы бар ма? Неге отбасындағы кикілжің толастамай тұр?

— Бұл сұрақ мені де жиі ойландырады. Біз тәлім-тәрбиені баламыз кішкентай кезде, бәлкім мектептен бастауымыз керек шығар. Салт-дәстүрге, тарихқа негіздеп, бойына сіңіре білсек дейміз. Тарихшы С. Созақбаевтың «Жеті жарғы» кітабы ең құнды дүние әрі бала тәрбиесіне қажетті бағдар. Жалпы саралай келе отбасындағы тәрбие 90-жылдары ақсай бастағанын көріп отырмыз. Сол кезде білімді, білікті адамдардың көбі жұмыс таба алмады, мамандығын тастап, саудаға көшті. Ал сауда істеген адам таңнан кешке дейін базарда, одан қалса тауар тасуға өзге өңірге жолға шықты. Мұның бәрінің салдары қазір білініп, көріп жүрміз. Жасы 40-тан асқандар арасында анасына дауыс көтеріп, жекіп сөйлейтіндер бар. Қалай тоқтатамыз? Енді мектепте отбасы құндылығы туралы сабақ өтуі тиіс. 

— Тәрбие сағаты аз ба? 

— Бұл аздық етеді. Ең болмаса мәдени-ағартушылық іс-шараларда отбасындағы қарым-қатынасты насихаттап, ата мен немере, әкесі мен баласы, анасы мен қызы арасындағы байланысты көрсетіп, ізет-ілтипатты насихаттаса дейміз. Күн сайын ата-анасы баласына үлгі болып, айтып отырса бала да жақсы тәрбие алып, бойға сіңіріп өседі. Мәселен Ойыл ауданында Келін клубы, Ене клубы бар. Ақтөбе қаласына да дәл осындай клуб керек.

Көбіне жастарға жылы сөз жетпейді. Маған бір іс түсті. Жас келін таяқ жеген, жаны жаралы. Ол арыз жазу үлгісін сұрады, күйеуін қылмыстық жауапқа тартқысы келді. Үш баласы бар ана. Ер адам сотталса баласына да, әйелге де қиын. Күйеуі жұмыстан үйге келген кезде анасы түрлі нәрсені сылтауратып, жамандайды. Көңілі қалған ер азамат бар өшін әйелінен алады. Медиацияға арыз жазды. Біз жолдасын шақырдық. Кабинетке дардай басшы келді. «Тез айтыңыз, неге шақырдыңыз?» деді ашуланып… 

— Олар келуге міндетті ме? 

— Ешкімді күштемейміз, міндеттемейміз. Бірақ «келіп кетсеңіз, ақылдасайын деп едім» деген соң ғана біздің есігімізді қақты. Бұйырмаймыз, өтінеміз. Медиатор сот секілді қадап айтпайды, жылы сөйлеп, жәрдем береміз. Біз судья, прокурор, қорғаушы, тергеуші, анықтаушы емеспіз. Тек екі ортадағы көмекші, делдалмыз. Шын мәнінде күйеуі де жұмыстан, отбасынан шаршаған. Жұмыста тексерулер болды, үйге келсе айқай-шу. Одан анасын ертіп әкелуін сұрадым. Анасы әдемі әже. Баласының нағыз азамат болғанын, ал ендігі кезек немерелерінде екенін айттым. Ол үшін келініне демеу болып, кішкентайларын бірге тәрбиелеуі керек. Адам алдыңа келгенде түзу жолға салар сөз өздігінен құйылады. Ене мен келінге тағдыры бір, өмірі бір-біріне байлаулы екенін айттым. Расымен де мәселенің мәнісі анықталды. Екі қабатты үй көптің көкейін тескен екен. Алты қызы бар, бұл жалғыз ұл. Қыздардың да көздегені сол баспана болып шықты. Кейін үйді келіннің атына аударуды сұрады. Бірақ мен келін мен үш балаға теңдей жазып бердім. Біраз уақыттан кейін келін келіп, алғысын айтты. 

Кейде адамдарға қатты сөйлеуге тура келеді. Әке-көке деп айтса, естімейді. Нақты шешімін айтсам, көнеді. Темір ауданында алты бала бір баланы ұрып-соқты деп айыпталып еді. Бұл оқушыларға қатысты іс. Сол айыпталушылардың бірі мен жәбірленуші таяуда медиациялық келісімге келді. Кешірім сұрады, нәтижесінде шартты жазаға кесілді. Ұрып-соғу, ұрлық, алаяқтық істеру бойынша сотталғандарды түзету мекемесіне жіберу дұрыс емес. Төбелессе де, ұрлық жасаса да қоғамдық жұмысқа міндеттеу керек. 

— Қазір қоғамдық жұмысқа тарту, жұмыс істеуге міндеттеу жазасы қолданылып жүр…

— Бұрын айтқанмын, қазір іске асып жатыр. Қоқыс жинасын, жусын, тазартсын. Басшыны да, басқасын да қара жұмысқа міндеттеген дұрыс. Кешке үйіне барып, бала тәрбиесімен айналыссын. Ал бізде ұсақ қылмыс жасаған адамды да түзету мекемесіне жібереді. Олардың тамағы дайын, жатын орны бар. Ал әйел баламен жалғыз қалып, соны асырайды. 

— Медиаторлардан көбіне кімдер көмек сұрайды? Жәбірленуші ме, әлде сотталушы ма?

— Көбіне жәбірленушілер жүгінеді. Әйелдермен қатар ер адамдар да медиатор көмегін алып жүр. Бірде қала тұрғыны келді. Үйі бар, әйеліне көлігін алып берген, бизнес бастауға көмектескен. Екі баласы бар. Бір күні әйелі бөлек кететінін айтқан. Мен әйелімен екі апта бойы сөйлестім. Ұрмайды, соқпайды, жат қылығы жоқ. Тек бір шаңырақта тұрғысы келмейді. Әңгіме арасында анасының үшінші рет тұрмыс құрғанын естідім. Әйел қызды жалғыз өсірсе, қыз ер адамның тәрбиесін көрмесе, ер адаммен бірге тұруға қиналады. Бұл да бір шындық. 

— Медиаторларға іс қалай түседі?

— Қазір адамдар медиаторларды біледі, сондықтан өздері іздеп келеді. Аудан, ауылға барамыз, түсіндіреміз. Түзету мекемелеріне де барамыз. Жазасын өтеушілердің кейбірі тергеушілердің медациялық келісім туралы айтпағанын, білмегенін жеткізді. Анықтаушы, тергеушілерге істі алдымен медиаторға жіберуге міндеттесе, құба-құп болар еді. Бұл менің ұсынысым.

Қорғаушылар да ақпараттандыруы тиіс. Олар да жұмыстың қамын, табысын ойлап, жасырып қалады кейде. Бұл дұрыс емес. Сотта да медиатор бар. Ол судьялар арасынан болады. Бірақ менің ойымша судьяның медиатор болғаны дұрыс емес. Олар бұйрық раймен сөйлеп үйреніп қалған, ал медиатор адамның тілін түсінетін маман. Қазіргі кезде мұғалім, дәрігер, әкімге де медиацияның қыр-сырын үйрену артық болмайды. 

— Медиаторларға жылына қанша іс келіп түседі?

— Қазір мұндай санақ жоқ. 

— Медиаторлардың саны белгілі ме?

— Оқыту жұмыстары 2012 жылы басталды. Содан бері ондаған адам білімін жетілдіріп, өсті. Бір ментордың өзі 150 адамды оқытқан еді. Мен үшін бұл бәсекелестік емес, бір отбасын, оның әулетін сақтап қалуға септігін тигізетін игі іс. Бір айтарым, бәріміз де кешірімді болуымыз керек.