Өткеннен үлгі, бүгіннен өнеге

Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»

Иә, сол «Баспалар үйін­де» оншақты жыл бұрын бас­па­лардың тіршілігі мимырттау жүріп жататын. Баспалар не­гізінен мемлекеттік тапсырысқа иек артатын. Ал қазіргі жағдай өзгерек. Әрине, ғимаратта бұ­рынғыдай қаптап тұрған баспа жоқ, әртүрлі жағдайға байланысты әртүрлі жақтарға қоныс аударып кетті. Әңгіме ол туралы емес, әңгіме оқырман мен кітап туралы. Қазір сол баспаларға кітап іздеп барушы жастар көбейді. Ең ғажабы, олар қазақ әдебиетін – классикалық шығармалардың жаңа басылымын іздейді. Жаңа кітаптар, жаңа әдеби шығармалар өз алдына, кейбіреулер «советтік науқандық» деп есептейтін көркем шығармаларды жас оқырмандар сұрап кеп тұрғанда, «талғамға талас жоғына» тағы көзің жетеді.

Жас оқырман деп неге айрық­ша атап отырмыз. Өйткені жастар туралы әңгіме – болашақ туралы әңгіме. Ендеше сол жас­тардың бағыт-бағдарын, дұрыс жол­да жүргенін білгендей, осы жол­дан айнымау керегін ұғын­­дырып, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Кітап оқитын ұлт» идеясын бірнеше мәрте тілге тиек етті. «Біз, ең алдымен, жастарды кітап оқуға баулуы­­­мыз керек. Сонда жаппай кітап оқитын ұлтқа айналамыз. Тәуелсіздік кезеңінде елімізде кітапхана ісі кенжелеп қалды» деген сөзін кейінгі құрылтайларда да үстемелеп, шегелеп отырды. Ұлттық құрылтайда, жекелей сұхбаттарда кітапқа қатысты бірнеше рет айтылған салиқалы ой биыл пәрменді сөзге айналды. Ол – «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлық.

«Күлшелі бала сүймекке жақ­сы» дегендей, кітапқа қатыс­ты мұндай сөздерді биік мінбер­лерден айтушыларды алдымен баспагерлер жылы қабылдады. Өйтпегенде ше! Баспагер деген не? Кітап сөресін қалың қағазбен қаптап қоятын қатардағы адам емес екені анық. Оның үстіне сіздің баспаңыз («Жазушы» баспасы) сонау 1934 жылы құрылып (онда да жай адам емес, Алаш зиялылары туын тіктеп берген), содан бері әр кітабын әдіптеп шығарып келе жатқан болса, кім көрінгеннің кітабын баса беретін көп кітапшының бірі бола аларсың ба? Әлбетте, жоқ. Көрген тәрбие бөлек, түйсінген ой бөтен.

Қысқасы, бұл жарлық «Жазу­шы» баспасының да мерейін үстем етті. Ғасырға жуық тарихтың куәсі боп келе жатқан «Жазушының» қоймасына қанша кітап түсіп, қанша кітап таралды екен.

«...Сен асатын алда талай белес көп,

Ол белесің – қиын күнің емес тек.

Тұрады ылғи сені көрсем, ұлт жазған,

Көз алдымда таудай кітап елестеп», –

деген Ғафу Қайырбековтің баспа­ның
60 жылдығында жазған тілек-жыры қалай естен шығады? Енді, міне, сол кітаптар қайта бір тү­лер­дей, жаңа оқырман – жас оқыр­манмен қайта қауышардай күйге түсті.

Енді бүгінде «Жазушы» қор­жы­нында не бар деген сауалға келейік. Қазір, Құдайға шүкір, баспалар бәсекеге түскен кезең туды. Оқырманның сұраған кітабын ұсынғысы келетін баспа көбейді. «Жазушының» негізгі ұстанымы – ауыз әдебиетін, ха­лық мұрасын қастерлеген күйі оқырманға табыстау. Қос томдық «Қазақ ертегілері», «Батырлар жыры», «Жеті ғасыр жырлайды», «Он ғасыр жырлайды» жинақтары – соның мысалы. Абайдың қостомдық шығармалар жинағы, М.Жұмабаевтың қостомдық шы­ғармалар жинағы, М.Әуезовтің «Абай жолы» романы сөреден түскен емес. Лайым, түспек емес те. Қазақтың аса көрнекті ақыны Есенғали Раушановтың «Құстар – біздің досымыз», «Амал деген айыңыз», «Жаздың жұпар жаң­быры» кітаптары баспаның бү­гінгі брендіне айналды десем, қызы ретінде мақтағаным емес. Бұл кітаптарды оқырман жиі іздеп кеп тұрса, қалайша тізім­нен алып тастарсың. Бәрін тізіп отыру шарт емес, қазақ әде­биетінің кешелі-бүгінгі жар­қын есімдерінің жинақтары – «Жа­зушының» өнімдері. Міне, енді осы кітаптардың «оқитын ұлт» идея­сына қаншалықты үлес қоса­рын ойлап көріңіз.

Кітап оқу мәдениеті дегенде айналып өте алмайтын тағы бір мәселе бар. Ол – мектептегі оқулық. Оқулық мәселесіне қа­тысты аздаған даулар жыл сайын бас көтеріп қояды. Оның себептері әрқилы. Әлеуметтік желілердегі дау­лардан байқағанымыз, бірі оқулықтағы мәтін бала жасына сай емес десе, енді бірі тілі күрделі дейді. Сондайда қазақ даласында алғашқы оқулықтар қалай құрастылып еді деген сауал туындайды. Оның жауабы жоқ емес.

Қазақ балаларына арналған алғашқы оқулықтың бірі деп Ыбырай Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясы» аталады. Сол оқу­лық­тың беташар сөзін еске түсіріп көре­лікші. «...бұл кітапта келтірілген әңгіме­лер­дің қазақ­тар үшін ұнамды болу жағын көз­дедім» деп келіп, «балалар өмі­рінен алынған әңгімелер, әр­түрлі жастағы адамдардың өмі­рінен алынған әңгімелер, қа­зақ ақын­дарының ең жақсы өлең-жыр­ларынан үзінді, қазақ­тың мақал-мәтелдері» деп, оқу­лық­тың құрылымын түзіп, түсін­діріп береді. Міне, осы оқу­лық­та басылған «Абылай хан», «Та­лап­тың пайдасы», «Әке мен бала», «Асыл шөп» сынды ұсақ әңгі­мелер классикалық дүниеге ай­налды, баспалар әлі күнге дейін үздіксіз басып шығарып келеді. Айтпағымыз, оқулықты құрас­тыруда балалардың өз өмірінен алынған оқиғалы мәтіндердің ма­ңызы зор. Әсіресе бүгінгі бала­ларға өз тақырыптары қажет. Осыны ескерген «Жазушы» баспасы балалар басылымдарының, балалар қаламгерлерінің заманауи шығармаларымен таныс. Қазір біздің баспа ұсынып жатқан 6, 8, 9, 10, 11-сыныптарға арналған «Қазақ әдебиеті» оқулығында осы ұстанымды негізге алмақпыз. Сонымен қоса алдағы уақытта Президент Қ.Тоқаев ұсынған «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағ­дарламасы мен «Таза Қазақстан» акциясымен үндесетін әдеби шы­ғармаларды енгізу көзделуде. Се­бебі бұл идеялар бір күндік не­месе бір жылдық науқандық жоба емес, саламатты өмір сүрудің ба­ғыт-бағдары іспеттес. Ал оны бала жастан үйретудің маңызы зор.

Әр заманның өз жыры бар. Сол ағымға ілесе алу, сұраныс­қа сай болу аса маңызды. Ағарту­шы­лық жолдағы Жұлдыз Досбер­генқызы басқаратын Оқу-ағарту министрлігі осы жолда тура келе жатыр деген сенімдеміз.

Әйгерім РАУШАНОВА,

«Жазушы» баспасының директоры