Президент реформалары толық орындалуы тиіс Амангелді Нұғманов

Президент Қасым-Жомарт  Тоқаев мемлекеттік қызметті жаңғыртуды өз реформаларының өзегіне айналдырды. «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы, меритократия қағидасы, басқару шешімдерінің ашықтығы мен жауапкершілігі – бұлардың барлығы елді жаңа сапалық деңгейге көтеруді көздейді.

Алайда ашық айту керек, Президент белгілеген реформалық бағыты мен оны орындаушы жүйенің нақты іс-қимылы арасында әлі де айтарлықтай алшақтық бар. 

Президент саяси ерік танытты. Ал жүйе неге кешеуілдеп отыр? Президент реформаларының мәні – форманы емес, мазмұнды өзгерту. Бірақ бүгінгі мемлекеттік қызмет жүйесінде инерция мен ескі тәсілдер әлі де басым.

Мемлекеттік қызмет істері агенттігінде белгілі бір жұмыстар атқарылғанымен, қоғам түбегейлі өзгерісті сезінбей отыр. Бұл – ең қауіпті белгі. Себебі реформа қағаз жүзінде бар да, практикада жоқ болса, ол сенім дағдарысына алып келеді. 

Тағайындау жүйесі: Президент айтқан меритократия қайда? Президент бірнеше рет: «Мемлекеттік қызметке кадрлар қабілетіне қарай келуі тиіс» деп нақты айтты. Бірақ шындыққа тура қарайық: егер мемлекеттік қызметке тағайындау қарапайым қызметкерден бастап Үкімет басшылығының орынбасарларына дейін Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің міндетті сүзгісінен өтпесе, меритократия қағидасы декларация күйінде қала береді.

Бұл мәселе саяси батылдықты талап етеді. Себебі кадр саясаты – кез келген реформаның тірегі. Тірек әлсіз болса, бүкіл құрылым шайқалады. 

Тестілеу: Президент талап еткен әділдік қай деңгейде? Президент реформаларының өзегі – әділдік. Ал әділдік ең алдымен іріктеуден басталуы тиіс.

Қазіргі тестілеу жүйесі үміткердің нақты білімін емес, қателікке ұрындыруға бейім техникалық айлаларды көбірек тексеретінін кәсіби орта жасырмай айтып жүр. Егер тест әділ болмаса – әділ мемлекет құру мүмкін емес. Сондықтан тестілеу жүйесін түбегейлі қайта қарап, нақты әрі логикалық сұрақтар арқылы білікті кадрды анықтайтын құралға айналдыру қажет. 

Жаза және қорғау: Президент айтқан әділет қайда іске асады? Президент мемлекеттік аппаратта әділдік үстем болуын талап етті. Бірақ іс жүзінде мемлекеттік қызметшілер әділетсіз жазаға ұшыраудан қорғалмаған.
Жаза тетігі бар, ал қорғау тетігі әлсіз. Бұл – жүйелік теңсіздік.

Адал қызметкер қателік үшін жауап беруі тиіс. Бірақ ол саяси немесе ведомстволық конъюнктураның құрбаны болмауы керек. Бұл – Президент реформаларының рухына тікелей қайшы.

 Президент реформаларын орындау – саяси міндет. Бүгінгі таңда мәселе реформаларды бастау емес – оларды толық және адал орындау. Президент өз саяси еркін көрсетті. Енді атқарушы органдар мен уәкілетті құрылымдар осы реформалардың нақты орындалуына жауап беруі тиіс.

Мемлекеттік қызмет жүйесін жаңғырту – кейінге қалдыруға болмайтын, саяси тұрғыдан шешуші, елдің болашағына тікелей әсер ететін міндет.

Президент реформалары қағазда емес, мемлекеттік қызметшінің күнделікті жұмысында көрінуі керек. Сонда ғана «Әділетті Қазақстан» ұғымы нақты мазмұнмен толығады.

 Кадр саясаты: жүйелі шешімсіз реформа болмайды. Көтеріліп отырған мәселелердің барлығы бір-ақ шындықты айқын көрсетеді: мемлекеттік қызмет саласындағы түбегейлі өзгерістер тек жүйелі әрі мемлекеттік деңгейде қабылданған шешімдер арқылы ғана іске асады.

Ал бұл міндетті бір орталықтан басқару қағидатынсыз орындау мүмкін емес. Осы тұрғыда Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттіктің құзыретін кеңейту – уақыт талабы. Кадр саясатын әр ведомствоның өз бетінше жүргізуі ел басқару жүйесінде ала-құлалық тудырып, ортақ стандарттардың әлсіреуіне әкеледі. Мұндай жағдай кадрда әділдік те, меритократия да толық жүзеге аспайды.

 Кадр мәселесі – мемлекеттің айрықша құзыреті. Тәжірибе көрсетіп отырғандай, кадрлық шешімдердің бытыраңқы қабылдануы мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырмайды, керісінше, жүйенің тұтастығына нұқсан келтіреді. Сондықтан кадр саясатын мемлекет атынан жүзеге асыратын біртұтас, уәкілетті органның болуы – стратегиялық қажеттілік.

Министрліктерге, агенттіктерге, тіпті ұлттық компанияларға кадр мәселесімен өз беттерінше айналысуға жол берілген жағдайда, басқару вертикалі әлсірейді, жауапкершілік бұлдырайды. Бұл – Президент бастамашылық еткен реформалардың рухына да, мазмұнына да қайшы.

 Агенттік құзыреті – тәртіп пен әділдіктің кепілі. Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттік – тек бақылаушы орган емес, кадр саясатын әділдік пен кәсібилік негізінде қалыптастыратын негізгі институтқа айналуы тиіс. Оның құзыретіне мемлекеттік қызметке қабылдау мен тағайындаудың бірыңғай тәртібін белгілеу, кәсіби іріктеу мен тестілеудің әділ стандарттарын бекіту, қызметтік өсу мен жауапкершілік тетіктерін біріздендіру және мемлекеттік қызметшілерді негізсіз қысымнан қорғау міндеттері жүктелуі қажет.

Тек осындай жағдайда ғана Президенттің мемлекеттік қызметті жаңғырту жөніндегі реформалары нақты өмірде көрініс табады. Кадр саясаты – жекелеген ведомстволардың емес, мемлекеттің тағдырлы мәселесі. Оны бір орталықтан басқармай, жүйелі тәртіп орнатпай тұрып, сапалы мемлекеттік басқару туралы айту қиын. Егер біз шынымен де әділетті, кәсіби әрі жауапты мемлекет құруды көздесек, кадр саясаты бірыңғай мемлекеттік арнаға түсуі тиіс.

Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов,

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты