Шағын мұнай өңдеу зауыттары: миллиардтаған теңгенің көлеңкелі айналымы

Амангелді газ өңдеу зауыты / иллюстрациялық фото

Соңғы жылдары Қазақстандағы шағын мұнай өңдеу саласы қылмыс жиі тіркелетін бизнес бағыттарының біріне айналды. Қаржылық мониторинг агенттігі (ҚМА), Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК) және Ішкі істер министрлігі (ІІМ) деп аталатын шағын мұнай өңдеу зауыттарындағы ірі заңсыз схемалардың әшкереленгені туралы үнемі хабарлап келеді. Бұл саладағы көлеңкелі айналым мен контрабанда көлемі ондаған миллиард теңгемен есептеледі, деп хабарлайды Forbes.kz.

ҚМА мәліметінше, 2026 жылдың басынан бері ғана жанар-жағармай материалдарын заңсыз әкетудің 712 әрекетінің жолы кесіліп, ондаған қылмыстық іс қозғалған.

Соңғы жылдардағы ең ірі заңсыз схемалар

Арнайы қызметтер мен құқық қорғау органдары жосықсыз кәсіпкерлер пайдаланатын үш негізгі схеманы атап көрсетеді.

Тәркіленген зауыттар мен танкер (Batys Nefte Trade, Standart Petroleum және Mangystau Oil Refining ісі): 2019–2023 жылдар аралығында ұйымдасқан қылмыстық топ шикі мұнай сатып алып, оны өңдеген және «пеш отыны» деген атпен Ақтау порты арқылы шетелге шығарған. Шетелге 45 миллиард теңгеге бағаланған 160 мың тоннадан астам мұнай өнімі жөнелтілген. Іске қатысы бар адамдар сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Ал екі шағын мұнай өңдеу зауыты мен теңіз танкері мемлекет кірісіне тәркіленді.

Бензинді химиялық өнім ретінде көрсетіп, Қырғызстанға экспорттау: тоғыз адамнан тұратын топ 12 жалған компания арқылы көрші елге 190 мың тонна АИ-92 бензинін шығарған. Көлеңкелі айналым көлемі 37,2 миллиард теңгеден асқан. Түрксіб станциясында құқық қорғау органдары 500 тонна бензині бар сегіз цистернаны ұстаған.

Шекара астындағы тоннель және заңсыз зауыт: Түркістан облысында контрабандашылар бензин айдау үшін Өзбекстанға қарай жерасты тоннелін қазған. Сонымен қатар Маңғыстау облысында 2022 жылдан бері есепке алынбаған 28,5 мың тонна мұнай өңдеп, оны мазут ретінде экспорттаған жасырын мұнай өңдеу зауыты анықталған.

Тәуекел аймағы: зауыттарды тексеру нәтижелері нені көрсетті?

Энергетика министрлігінің мәліметінше, тіркелген 30 шағын мұнай өңдеу зауытының 22-сі ғана нақты жұмыс істейді. Журналистер мен сарапшылар ресми тізілімдердегі деректерді салыстырып, кәсіпорындардың басым бөлігінде заңға қатысты мәселелер бар екенін анықтаған:

5 компанияның салық берешегі едәуір, оның көлемі 1,22 миллиард теңгеге дейін жетеді;

6 зауыттың мүлкі мен банктік шоттарына тыйым салынған;

4 кәсіпорынның басшыларына Қазақстаннан шығуға тыйым салынған;

10 компанияның төленбеген әкімшілік айыппұлдары бар;

2 зауыт ресми түрде банкрот деп танылған.

Зерттелген компаниялардың тек 10-ынан ғана сарапшылар сенімсіздік белгілерін анықтамаған.

Шағын мұнай өңдеу зауыттары неге көлеңкелі айналымға оңай өтеді?

Сала сарапшысы Асқар Исмаиловтың түсіндіруінше, аз көлемде мұнай өңдеудің өзіндік ерекшеліктері заңсыз схемаларға жағдай жасайды.

Автокөлікпен тасымалдау: мұнайдың шағын көлемдері автоцистерналармен тасымалданады. Бұл құбыр арқылы тасымалдаумен салыстырғанда шикізаттың шығу тегін бақылауды қиындатады.

Қарапайым технология: мұнайды фракцияларға бөліп, басқа тауар атауларымен шетелге шығару оңай.

Кедендік баждардағы айырмашылық: шикі мұнай мен дайын отынға салынатын салықтардың айырмасы контрабандашыларға үлкен экономикалық пайда әкеледі.

Нарықтың қауіпсіздігін қалай қамтамасыз етуге болады?

Заңгерлер мен сарапшылардың пікірінше, барлық шағын мұнай өңдеу зауыттарын бірдей қарастыруға болмайды — нарықта адал жұмыс істейтін кәсіпорындар да бар. Алайда тәртіп орнату үшін цифрлық есепке алу жүйесі мен толық материалдық теңгерім қажет. Жүйе зауытқа қанша шикізат түскенін, одан қандай өнім өндірілгенін және оның кімге жөнелтілгенін нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік беруі керек.

Цифрландырудан бөлек, сарапшылар өнім сапасын міндетті зертханалық бақылауды енгізуді және Энергетика министрлігі, Мемлекеттік кірістер комитеті мен құқық қорғау органдары арасында деректер алмасудың бірыңғай жүйесін құруды талап етеді.

Бүгін, 14:30