Тарих аманатын жеткізген маңызды жиын

Астана қаласында «Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін құрбандарының негізгі базалық санаттары мен кіші санаттарын іргелі зерттеу және оларды толық ақтау процестері» атты үкіметтік Бағдарламалық-нысаналы қаржыландыруды (бұдан әрі – БНҚ) жүзеге асыру мақсатында «Қазақстандағы кеңестік кезеңдегі жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандары мен зардап шеккендерді толық ақтау жолдары» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті.

2020 жылғы 24 қарашада Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен жазық­сыз құрбандар мен зардап шеккендерге қатысты тарихи әділеттілікті қалпына келтіру мақсатында Саяси қуғын-сүргін құр­бандарын толық ақтау жөнін­дегі мемлекеттік комиссия (бұдан әрі – Мемлекеттік комиссия) құрылғаны жұртшылыққа белгілі.

Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин 2023 жылы желтоқсанда комиссия жұмы­сын қорытындылай келе, оның Қазақстандағы кеңестік кезең­дегі жаппай саяси қуғын-сүр­гін­ді зерттеу бойынша үлкен ұйым­дастырушылық, ғылыми зерт­теу жұмыстарын жүргізгенін, архивтерді құпиясыздандыру, 1920–1950 жылдардағы бұрын зерттелмеген және ақталмаған саяси қуғын-сүргін құрбандарын жүйелі түрде зерттеу жұмыстарын ұйымдастырғанын атап өтіп, жұ­мыс­тың нақты цифрлық нәти­же­лерін жариялады.

Қазір Мемлекеттік комиссия тұжырымдарының іргелі ғылыми зерттеулерін Жобалық кеңсе мен Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Астана қаласындағы филиалы жал­ғастырып келе жатыр. Кон­ферен­цияда белгілі заңгер-ғалым И.Борчашвилидің жетек­шілігімен ғалымдар мен сарапшылар тобы әзірлеген екі заң жобасының мазмұнын жетілдіру мәселелері талқыланды. Атап айтсақ, «Саяси қуғын-сүр­гін құрбандары мен зардап шеккендерді толық заңдық ақтау туралы», «Қазақстанның тәуелсіздігі үшін күресушілерді саяси ақтау және олардың мәрте­бесі туралы» заң жобалары төңіре­гін­де көп дүние айтылды.

Жобалық кеңсенің жетекшісі Сабыр Қасымов жоғарыда аталған заң жобаларының ай­рықша әрі эксклюзивті екенін, олар Мемлекеттік комис­сия материал­дары негізінде халық­ара­лық құқықтық құнды­лық­тар мен стандарттарға сәйкес дайын­дал­ғанын атап өтті. Ол тарихи әділеттілікті қалпына келтіру, сондай-ақ еліміздің прогрессивті мемлекеттік және қо­ғамдық дамуы, оның өркениет­ті әлемдегі беде­лін арттыру мақсатында бұл заңдарды қабылдаудың қажеттілігі мен өзек­тілігіне тоқталды. Сон­дық­тан электоралдық кезеңде бұл мәселелер талқыланады деп үміт­тенеді. Конференцияның мақсаты – заң жобаларының маз­мұнын барлық бағыт бо­йынша пысықтап, Парламенттің қарауына дайындау.

Баяндамашы, жоғарыда атал­ған заң жобаларында ақтау тура­лы мәселе, құр­бан­дардың көптеген санаты бұрынғы кеңес одағының басқа респуб­ли­ка­ларында, қазіргі тәуелсіз мем­лекеттерде, сондай-ақ Шығыс Еуропа елдерінде әлдеқашан ақ­тал­ғанын айтты.

С.Қасымов бұл заңдарды қабыл­даудың негізгі мақсаты Президент Қасым-Жомарт Тоқаев­тың кеңестік кезеңдегі қуғын-сүргін құрсауына түскен жер­лес­терімізге қатысты тарихи әділет­тілікті қалпына келтіру туралы идеяларын іске асыру екенін түсін­дірді. Ол Мемлекеттік комиссия мен Жобалық кеңсе жұмысына тар­тылған ғалымдар мемлекеттік қауіп­сіздікті нығайтуға, азамат­тар­дың мүдделерін қорғауға және Отанымыздың жанашыр пат­риот­тарын тәрбиелеуге бағыт­­талған конституциялық реформаларды қолдайтынын айтты. Сондай-ақ ол еліміздің ұлттық бостандығы мен аумақтық тұтастығы үшін күрескендерді сая­си ақтау Прези­дент жариялаған «Тәуел­сіздік бәрінен қымбат!» ұлт­тық идея­сын қолдауға бағыт­тал­­ғанын атап өтті.

Осылайша, Сабыр Қасымов ел патриоттарын Президентке әді­летті мемлекет құру жолын­да­ғы стратегиялық міндеттерді шешуіне көмектесуге, саяси жүйе­мізді либералды және демо­кра­тия­лық реформалауға жәр­дем­десуге шақырды.

Конференция барысында елімізге танымал ғалымдар, атап айтқанда, академик Ш.Құрман­­байұлы, ғылым доктор­лары Ю.Шаповал, С.Жакишева, И.Борчашвили, Қ.Айтхожин, Е.Абайділдинов, Қ.Балтабаев; ғылым кандидаттары – Ш.Нағымов, К.Балтабаева, Т.Алланиязов, С.Исаева; мемлекет және қоғам қайраткері М.Жақыпов және басқа да ға­лымдар мен сарапшылар баяндама жасады.

Тарихшы ғалымдар Мем­лекет­тік және өңірлік комис­сиялардың материалдарына, өз зерттеулеріне сүйене отырып, әрқайсысы өз тақырыбы бойынша жоғарыда аталған заңдарды қабылдаудың қажеттілігі мен сұранысқа ие екен­і туралы бұлтартпас нақты ғылыми дәлел­дер келтірді. Олар 1991 жылы Тәуелсіздік жария­лан­ғаннан кейін Қазақстан би­лігі еліміздегі жаппай саяси қуғын-сүргіннің ерекшеліктерін, олардың Қазақстан халқы үшін зардаптарын кешенді және жан-жақты зерттеуге мүмкіндік бер­­мегенін айтты. Атап айтқанда, әлеуметтік-экономикалық, гума­­­ни­­тарлық және демогра­­фиялық апат – «Ашаршылыққа» әкеліп соқ­тырған «Қазақстандағы Кіші Қазан» халыққа қарсы бағдар­ла­масының 15-ке жуық саяси нау­қа­нының революциялық-күштеу жолымен жүзеге асырылуы іргелі түрде зерттелмеген.

Ғалымдар 2020 жылғы 24 қарашада Президенттің Жарлығы қабылданып, Мемлекеттік комис­сия­ның құрбандарды толық ақтау бойынша ауқымды жұмысы бас­талғаннан кейін, ақырында саяси қуғын-сүргіннің толық көрінісін шынайы, жан-жақты әрі әділетті зерттеуге, құрбандар мен зардап шеккендердің негізгі санаттарын анықтау, сондай-ақ Пар­ла­менттің тиісті заңнамалық акті­лерді қабылдауы басталатынына сенгендерін атап өтті.

Алайда Мемлекеттік комиссия мерзімінен бұрын жабылғаннан кейін бұл жоспарлар кейінге қалды. Бірақ Жобалық кеңсе мен ғалымдардың жүйелі әрі мақсатты жұмыстарының арқасында іргелі ғылыми зерттеулер жалғасып келеді. Қазір Президент бастаған істі аяғына дейін жеткізетін уақыт келді.

Заңгер ғалымдар белгілі себеп­термен бұрын еліміздегі жаппай саяси қуғын-сүргінді ғы­лы­ми тұрғыдан зерттеуге заң­гер­­лердің тартылмағанын, сон­дықтан елімізде саяси қуғын-сүргіннің заңдық табиғаты мен аспектілерін зерттеудің дербес мектебі қалып­таспағанын мә­лімдеді. Баян­да­машылар бұрын­ғы одақтас рес­пуб­ликалардағы, сондай-ақ Шығыс Еуропа елдеріндегі ұқ­сас тотали­тарлық партиялық-кеңес­тік режімнің құрбандарын толық ақтау бойынша заңнамалық акті­лерді қабылдаудың және мем­ле­кеттік шаралардың саяси-құқық­тық баға­­лануының тәжіри­бесін мысал­­ға келтірді.

Ғалымдар сондай-ақ Прези­дент­тің «Саяси қуғын-сүргін құр­бандарын толық ақтау жөнін­­дегі мемлекеттік комиссия құру тура­лы» Жарлығының сөз­сіз іске асырылуын қолдады. Себебі бірінші кезекте бұл мемле­кет­тің міндеті. Сондықтан саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау үшін талқыланып жат­қан жоғарыда аталған 2 заң жобасының қабылдануы, бірін­шіден, Мемлекеттік комиссия жүргізген жұмыстың өз дең­­гейін­де аяқталуы болса, екінші­ден, әділетті мемлекет құрудың сенімді саяси-құқықтық және ғылыми-құқықтық негізі болады.

Осындай мәселелерді шынайы шешу нәтижесінде жұртшылық алдағы конституциялық және саяси реформаларды қолдап, «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» пен азаматтық қоғам инс­титуттарын өркениетті құруға белсенді қатысады.

Конференцияда көтерілген мәселелерді талқылау қорытын­дысы бойынша қатысушылар тиісті Қарар қабылдап, жоғарыда атал­ған заңдар қоғамның, халық­тың көпжылдық сұранысы екенін түйіндеді.

Назым ШОМАНОВА,

Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының қызметкері 

Соңғы жаңалықтар

Отандық оқу орындарының өрісі

Білім • Бүгін, 08:15

Қайта түлеген спорттық инфрақұрылым

Университет • Бүгін, 08:12

ЖИ-аватар

Ғалам ғажаптары • Бүгін, 08:10

Гүлмираның «yoonee.ai» платформасы

Digital • Бүгін, 08:08

Жастар кәсіпкерлігі: қолдау бар, қайтарымы қалай?

Бизнес • Бүгін, 08:05

Білім нысандарын аралады

Аймақтар • Бүгін, 08:03

Робот-полиция

Ғалам ғажаптары • Бүгін, 08:00

Жедел жәрдем автопаркі жаңарды

Аймақтар • Бүгін, 07:55

Бұйырмаған қазы

Ең қысқа әңгіме • Бүгін, 07:50

Сирек аңдармен толықты

Алматы • Бүгін, 07:45

Моноспектакльдегі мөлтек сыр

Театр • Бүгін, 07:40

Жарыс күнделігі

Спорт • Бүгін, 07:35

Аян

Ғалам ғажаптары • Бүгін, 07:30

Петропавлда хабар-ошарсыз кеткен 18 жастағы жігіттің мәйіті орманнан табылды

Оқиға • Кеше

Ертең еліміздің бірқатар өңірінде түман түсіп, боран соғады

Ауа райы • Кеше

Барлық жаңалықтар