Технологиялық таланттардың тынысы

Қазақстанның ІТ нарығы Rising Stars санатындағы ең қарқынды дамып келе жатқан үздік экожүйелер ондығына кірді. Бұл көрсеткіш еліміздің инвестициялық тар­тымдылығының артып келе жатқанын және өңірдегі технологиялық хаб ретіндегі орнының нығайғанын айғақтайды. Отан­дық технологиялық экожүйенің мұндай жоғары деңгейде мойындалуы еліміздің технологиялық секторының жаһандық нарықтағы толыққанды ойыншыға айнал­ып келе жатқанын көрсетеді. 

Толағай табыс

Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің мәліметіне назар аударсақ, кейінгі 5 жылда IT-қызметтер экспорты 15 есеге өсіп, IT нарықтың кірісі жылына 2 трлн теңгеге жеткен. Сәйкесінше, салаға кәсіби біліктілігі жоғары IT маман­дарына сұраныс күн санап артып келеді. Ашық ақпарат көздеріндегі дерек бойынша, қазір елімізде шамамен 50 мыңға жуық IT маман жетіспейді. Түйткілді мәселені шешу мақсатында Үкімет IT саладағы кадрларды даярлау және оқыту жоспарын іске асыру­ды бастады. Бұл жоспардың мақсаты – бағдарламашылар мен әзірлеушілер тап­шы­лығын жою және IT қызметтерінің экспортын ұлғайту. Ranking.kz мәлімет­теріне сүйенсек, Қазақстан 100 мың IT маман даярлауды жоспарлап отыр. Жоспар бойынша, 2029 жылға қарай жылына 40 мың маманға дейін даярлау көзделген.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жақында елімізде тапшы ма­ман­дықтар тізімін қазіргі 51-ден 174 маман­дыққа дейін кеңейтті. Бұл шешім министрліктің хабарлауынша, Президенттің миграциялық саясатты замандастыру және жұмыс күші жетіспеушілігін шешу туралы Жарлығына сәйкес қабылданды. Жаңа кеңейтілген тізімге ақпараттық тех­ноло­гиялар, денсаулық сақтау, білім және мә­дениет саласындағы мамандар кіреді. Бұл салалар елімізде жұмыс күші жетіспеуші­лігі ерекше өткір мәселе саналады. Сонымен қатар аталған минис­тр­лік кадр тапшылығын шешу үшін шетелдік қызметкерлерді тарту бағытына да назар аударып отыр. Мәселен, елімізге шетелдік мамандарды тарту және олардың қоныс аудару процесін жеңілдету мақсатында 2024 жылы Digital Nomad Visa және Digital Nomad Residency бағдарла­малары іске қосылды. Бұл бастамалар жоғары білікті цифрлық мамандарды тар­туға, жаңа жұмыс орындарын құруға және халықаралық тәжірибе алмасуға бағытталған. Astana Hub мүшелерін қолдау кеңсесінің директоры Нұрмахан Закариннің айтуын­ша, Digital Nomad Residency пилоттық жобасы «цифрлық көшпенділерге» жай ғана жеңілдетілген келу мүмкіндігін емес, аймақтағы ең серпінді технологиялық эко­­жүйе­лердің біріне толыққанды интегра­циялануды ұсынады.

– Бағдарламаның басты мақсаты – шетелдік IT-мамандарды, стартаптар мен технологиялық компанияларды Қазақ­станға тарту арқылы елімізді жетекші аймақ­тық IT-хабқа айналдыру. Қазақстан қазір Орталық Еуразияның жетекші тех­нологиялық хабы ретіндегі статусын нығайтуда. Осы трансформацияның негізгі құралдарының бірі – Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен 2025 жылғы қаңтарда іске қосылған Digital Nomad Residency бағдарламасы. Бұл бастама жасанды интеллект, Big Data және ақ­параттық қауіпсіздік саласындағы әлемдік де­ңгейдегі сарапшыларды тартудың қуатты тетігіне айналды.

Бағдарлама «цифрлық көшпенділерге» жай ғана жеңілдетілген келу мүмкіндігін емес, аймақтағы ең серпінді технологиялық экожүйелердің біріне толыққанды интегра­циялануды ұсынады. Қазақстандық фор­мат­тың бірегейлігі – ІТ-мамандардың шетелдік және жергілікті компаниялармен жұмыс істеп, біздің ортақ ІТ-қауымдас­тықтың бір бөлігі бола алатын барынша ашық юрисдикция құруында. Қатысушылар отбасы мүшелері үшін тұрақты тұру рұқсатын алып, Astana Hub арқылы 0% салық режимін­де өз компанияларын тіркеу мүмкіндігіне ие болады. Бұл жоба Trusted Kazakhstan концепциясының бір бөлігі, – деді маман.

Сонымен қатар Үкімет 2026 жылы елдегі жұмыс күшінің жалпы санының 0,25% құрайтын шетелдік жұмыс күші квотасын бекітті. Квотаның бөліну ретіне көз жүгіртер болсақ, аға басшылар мен олардың орынбасарлары үшін 726 рұқсат, бөлімшелер басшылары үшін 3 402 рұқсат, мамандар үшін 5 893 рұқсат және білікті жұмысшылар үшін 3 131 рұқсат беру қа­рас­тырылыпты. Ал маусымдық жұмыс­шылар үшін 4 994 рұқсат беріліпті.

Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің бізге берген мәліме­тін­ше, қазір Astana Hub резидент-ком­пания­­лары 30 мыңнан астам жұмыс орнын ашып, оның ішінде 4 000-ға жуық шетелдік IT мамандарды жұмысқа тартқан. Барлық 2 311 резидент-компанияның 509-ы, яғни шамамен 22%-ы шетелдік қатысуы бар ұйымдар қатарында.

«Цифрлық көшпенділер» ағыны

Сарапшылардың пікірінше, «цифрлық көшпенділердің» Қазақстанға келуіне экономика жағдайы, даму стратегиялары, жергілікті деңгейде технологиялық құзы­рет­тіліктердің болуы және басқа да әлеу­меттік-экономикалық факторлар ықпал етуде. Олар еліміздің ақпараттық техно­логиялар секторының өсіп-өркен­деуімен қатар, инновацияларды ынталан­дырудың бірегей мүмкіндіктеріне қызығу­шылық танытып отырған көрінеді.

– Қазір жасанды интеллект, финтех, киберқауіпсіздік және cloud computing бағыттарына деген сұраныс жоғары. Шетелдік мамандардың біздің елді таң­дауына Astana Hub резиденттеріне арналған 0% салық режимі, компания тіркеудің жеңілдетілген әрі жылдам тетіктері, Қазақстанның бейтарап халықаралық мәртебесі, сондай-ақ Еуропа мен Азия арасындағы стратегиялық географиялық орналасуы тікелей әсер етеді. Бұл фак­торлар оларға Орталық Азия мен Қытай нарықтарына еркін қол жеткізуге мүмкіндік береді, – деді Н.Закарин. 

Сонымен қатар маманның пікірінше, шетелдік мамандарға отандық мамандармен салыстырғанда ешқандай артықшылық беріліп отырған жоқ. Біздің еліміз тарапы­нан олар берілген ең басты кепілдік – қауіпсіздік пен елімізде алаңсыз тұруға және еңбек етуге деген мүмкіндіктің болуы.

– Шетелдік мамандар үшін ешқандай арнайы артықшылықтар қарастырылмаған. Олар Astana Hub жергілікті резиденттерімен бірдей салықтық және құқықтық жағдайда жұмыс істейді. Шетелдік сарапшыларды тартудың негізгі мақсаты – нарықтың жалпы дамуына серпін беру, жаңа жұмыс орындарын ашу және жергілікті маман­дармен тәжірибе алмасу үдерісін күшейту. Біз талантты әрбір маманның өз әлеуетін дәл осы жерде іске асырып, қазақстандық экономикаға үлес қоса алатын орта құруға ұмтыламыз, – деді маман.

Жалпы айтар болсақ, 2050 жылдарға дейінгі еңбек нарығы туралы болжам­дарында  Президент жанындағы Қазақ­станның стратегиялық зерттеулер инсти­туты қызық деректер ұсынады. Мәселен, ҚСЗИ экономикалық саясатты талдау бөлімінің басшысы Анна Альшанская: «Біздің айналамызда іс жүзінде қарама-қайшы демографиялық траекториялар қалыптасқан» деген көзқарасын алға тар­тады. Оның болжамынша, бір жағы­нан – Ресей мен Қытай, онда халықтың қартаюы мен санының азаюы күшейіп жатыр. Екінші жағынан – жастар үлесі жоғары әрі халық саны өсіп жатқан Орта­лық Азия елдері бар.

– Жұмыс орындарының тапшылығы жағдайында Қазақстан өңірдегі баламалы тартылыс орталығы ретіндегі рөлін біртіндеп күшейтіп келеді. Соңғы жылдары Орталық Азия елдерінен Қазақстанға келушілер саны айтарлықтай артты. Көші-қон, экономикалық және демогра­фиялық саясатты және қазіргі трендтерді ескере отырып алдын ала жоспарлау маң­ыз­ды. Қазақстан таланттарды тартатын өңірлік орталық ретінде проактивті пози­ция ұстанып, өз азаматтары үшін де, мигрант жұмыс күші үшін де мүмкіндіктер аймағы ретінде дамуы қажет, – дейді Анна Альшанская.

Ал еліміздің еңбек нарығына шетелдік білікті мамандардың келуі кадр тапшылығы мәселесіне әсер етіп қана қоймай, отандық ІТ мамандар үшін  бәсекелестікті арттыра­ды деп болжанған. Сарапшылардың пі­кірі­нше, олардың біздің елге көптеп келуі осы саладағы отандық мамандардың жұмыспен қамтылуына әсер етпей қой­май­ды. Сол сияқты жетілдірілген әлеу­меттік интеграцияны талап ететін тілді­к және мәдени айырмашылықтарға байлан­ысты әлеуметтік-мәдени қайшылықтар туындауы мүмкін. 

Алайда Astana Hub мүшелерін қолдау кеңсесінің директоры Нұрмахан Закарин­нің айтуынша, маңызды инфрақұрылым мен стратегиялық нысандарға қолжетім­ділік арнайы заңнамамен реттеледі. Сондықтан шетелдік мамандардың келуі ел қауіпсіздігіне қатер төндіреді деуге негіз жоқ.

– Бұл мәселе мұқият бақылауда. Бағ­дарламаның барлық қатысушысы міндетті тексеруден өтеді, оған құжаттарды растау, онлайн сұхбат, мемлекеттік органдардың тексерісі және биометриялық деректерді жинау кіреді. Маңызды инфрақұрылымға қол жеткізу мәселесі арнайы заңнамамен реттеледі және бұл Astana Hub резиденті болу-болмауына тәуелді емес. Мамандар мемлекеттік емес, тек коммерциялық сек­торда жұмыс істеу үшін тартылады, – деді маман. 

Қорыта айтқанда, Қазақстанның ІТ нарығы бүгінде өңірлік деңгейден асып, халықаралық технологиялық кеңістікте өз орнын қалыптастырып келеді. Дегенмен бұл үдеріс еңбек нарығындағы бәсеке­лес­тіктің күшеюі, әлеуметтік бейімделу және ұлттық қауіпсіздік мәселелерімен қатар жүреді. Сондықтан еліміз үшін халы­қаралық таланттарды тарту мен жер­­гілікті кадрлық әлеуетті дамытудың арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып, цифрлық эконо­миканың тұрақты әрі қауіп­сіз дамуын қамтамасыз ету маңызды.

Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ