Тұлғалар тағылымы тоғысқан туынды

Ел руханиятының айшықты кезеңдерін зерттеуге елеулі үлес қосып жүрген ғалымның бұл еңбегі – тұлғатану бағытындағы жаңа көзқарастар мен архивтік деректерге сүйенген естеліктер жиынтығы. Жинаққа автордың кейінгі жиырма жыл ішінде жазылып, халықтың жоғары бағасына ие болған аса көрнекті мемлекет және қоғам, ғылым мен мәдениет қайраткерлері туралы таңдаулы эсселері енгізілген. Жиын барысында зиялы қауым өкілдері аталған еңбекті қазіргі әдеби-ғылыми айналымдағы маңызды құбылыс ретінде бағалады.

Жазушы, драматург Нұрғали Ораз «Менің аға­ларым» кітабының басты құндылығы – шы­ғармада баяндалған тұлғалардың адамдық болмысын шы­найы жеткізе білуінде екенін айтады. Әр кезеңде жа­зылған дүниелер оқырманға тұлғаларды жаңа қы­ры­нан тануға мүмкіндік береді. Қаламгер бұл жинаққа ен­ген эсселер деректерге негізделгенімен, көркемдік қуаты жоғары екенін алға тартты.

– Бұл кітап – ең алдымен, аға буынға деген құр­мет­тің көрінісі. Өткенді бағалау, үлкендерге сыйластық та­ныту, ағалардың қадірін дер кезінде білу – еш нәр­семен салыстыруға келмейтін қасиет. Мұхтардың шы­ғармаларында осындай ізеттіліктің нышаны сезіледі. Мұхаңның еңбегін оқығанда біз бұрын сырттай ғана таныс көрнекті тұлғаларға жақындай түскендей бол­дық. Ағаларымыздың өмірін оқыған кезде Мұхаңмен бірге жүріп, бірге араласқандай күй кештік.  Эссе жан­ры­ның табиғаты да сол – әрі көркем, әрі деректі, – деді ол.

Сондай-ақ Нұрғали Ораз туынды атауының өзі ерек­­ше мәнге ие екенін, оның рухани аста­рын­да өзін­дік салмағы бар ой жатқанын негізге алды.

– Меніңше, әрбір үйдің тұңғыш баласының кө­кейін­де «Менің де бір ағам болса...» деген құпия әрі тәт­ті арман жатады. Мұны мен өзімнің өмір тәжі­ри­бемнен білемін. Себебі бір отбасында өскен тоғыз ба­ланың тұңғышымын. Сондықтан «Менің ағаларым» ат­ты кітаптың атауы алғаш көзіме оттай басылды. Бұл кі­таптың негізін құрайтын эсселер жиырма жыл бойы әр кезеңде жазылып, «Қазақ әдебиеті», «Ана тілі», «Түр­­­­кістан» сияқты басылымдарда, сондай-ақ «Жұл­дыз» журналында жарық көрді, – деді Нұрғали Ораз.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Қ­азақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі, тарих ғы­лымдарының докторы, ҚР Ұлттық ғылым ака­де­миясының академигі Берекет Кәрібаевтың сөзінше, ең­бекте баяндалған тұлғалар автордың өмірінде бағ­дар­шы болып, оның дүниетанымында терең із қалдыр­ған­дықтан, кітап «Менің ағаларым» атауын иеленген.

– Кітапқа енген он бес тарихи тұлға – Мұхтар Құл-Мұхаммедтің өз өмірінде сыйлап, өнеге тұтқан аза­маттары. Ол әрқайсысының қоғамға сіңірген еңбегін, қай­таланбас мінез-бітімін, адами болмысын терең әрі шы­найы сипаттайды.Әңгіме барысында Мұхтар аға­мыз кітаптағы әр тұлғаны неге «аға» деп атағанын да түсіндірді. Кей өңірлерде әкені «көке» десе, кей жерде «аға» дейді. Мұхтардың «аға» деп отырғандары – әке­сіндей ықпал еткен, өмір жолында бағыт-бағдар берген аза­маттар. Олардың қатарында академик Манаш Қо­зы­баев, академик Салық Зиманов, Төрегелді Шарманов жә­не басқа да қоғам қайраткерлері, тіпті Рақымжан Қош­қарбаев, Қасым Қайсенов сияқты батыр тұлғалар бар, – деді Берекет Бақытжанұлы.

Сөз соңында академик автордың жазу шебер­лі­гіне тоқталып, алып тұлғалар туралы еңбек қа­зақ руханиятының алтын қорын толықтырған құнды ең­бек екенін жеткізді. 

– Оның тағы бір ерекшелігі – жұртқа белгілі фак­тілерді ғана тізбелеумен шектелмейді. Керісінше, ха­лыққа беймәлім болып келген, архивтің арасында қал­ған деректерді жарыққа шығара біледі. Мысалы, Ра­қымжан Қошқарбаевтың майдандағы әрбір сәтін, Салық Зимановтың ғылым жолындағы күрделі ке­зең­дерін, Манаш Қозыбаевтың зерттеушілік мінезін жан-жақты ашады, – деді Берекет Кәрібаев.

Алтынай БАУЫРЖАНҚЫЗЫ,

Алматы қаласы