Түркия жастары Міржақыпты үлгі тұтып жүр

1909 жылы Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!» жинағы жарық көрді. Ол заманда патша өкіметіне бұлай ашық қарсы шығу, қарсы шығып қана қоймай, дүйім елге үндеу тастауы қараңғы түнекті жарған таң нұры секілді еді. Бұл асқақ үндеудің тегеуріні күшті болғаны сонша, бүкіл әлемге жайылды. Осы өлеңнен кейін болар түріктер «Оян, түрік!», жапондар «Оян, жапон» деп ұран тастады. Басқа да елдер іліп әкетті. Әрине, осы өлеңнен соң Міржақып қуғын көрді. Бірнеше рет түрмеге түсті. Айдауда болды. Арыстың сүйегі Ресейден тек жарты ғасыр өткен соң туған жері Қызбелге әкеліп жерленді.

Өткен ғасырда қазақты оятамын деп тұтас әлемді оятқан Міржақыптың бұл өлең жолдары қазір түрік жерінде жаңа бағытта зерттеле бастады. Анкарадағы Қажы Байрам Вели университетінің студенттері Міржақып мұраларын қайта зерделеп, Алаш арыстарын жаңаша қырынан тани бастады.

Бүгін алаштың арысы Міржақып Дулатұлы дүние есігін ашқан күн. 

«Оян, қазақты» оқығанда рухтанып, тебіренбейтін жан жоқ. Өйткені рухты өлең ұлтқа бөлінбейді. Жас түркітанушы Серхат Өзтүрк Алаш дәуірінің идеясын жүрекпен сезініп, Міржақып мұрасына терең үңіліп жүр. Тіпті киім киісі мен жүріс-тұрысының өзі Алаш зиялыларының бейнесін еске түсіреді. Соларға еліктейді.

Серхат Өзтүрк, Анкара Қажы Байрам Вели университетінің студенті:

- Кім болса да, Міржақып Дулатұлын үлгі ретінде қабыл алар еді. Себебі ол кісі бір ғана жазушы емес, зиялы емес, ақын емес, сыншы емес. Бұлардың бәрі мемлекет, қоғам қайраткері. Сол себепті менің де олар сияқты болғым келеді. Маған неге Алаш зиялылары үлгі болды? Олардың қылған жұмыстары мен істерінің дұрыс екендігін мен білемін. Бірақ оларға кезінде жала жабылған екен. 

Түрік жастары Міржақыптың тек «Оян, қазақ!» еңбегімен шектелмей, «Бақытсыз Жамал» романымен де жақсы таныс. «Енді бұл шығарманы түрік тілінде емес, түпнұсқа – қазақ тілінде оқысақ», – дейді.

Ирем Кесикташ, Анкара Қажы Байрам Вели университетінің студенті:

- Мен «Бақытсыз Жамал» шығармасын оқыдым. Бұл шығармада әйелдің теңсіздігін айтады. Мұнан басқа «Алашқа», «Жаңа тілек» өлеңдерін де оқыдым. Бұл шығармаларының барлығында қазақты надандықтан құртылу үшін жазған.

Зейнеп Языджы, Анкара Қажы Байрам Вели университетінің студенті:

- Алаш зиялыларынан Міржақып Дулатұлының шығармалары бізге өте қатты ұнайды. Романдары қатты ұнайды.

Түркітану дәрісінде студенттер Алаш мұрасын талдап қана қоймай, қазақтың ән-күйін де рухтана орындайды.

Міржақыптың «Оян, қазақ!» шығармасы ХХ ғасырдың басында жарық көргеннен кейін бұл идея түркі елдерінде кең етек жая бастайды. Сөйтіп, біртіндеп осы оймен үндес, тарау-тарауымен тағдырлас туындылар дүниеге келді.

Гүлжанат Құрманғалиева-Ержиласун, тарихшы, профессор:

- Басқа ұқсас түркі халықтары да соны оқыған кезде өзін көргендей болды. Сөйтіп, бұл үлкен әсер қалдырды. «Оян, қазақтан» кейін басқа біз «Оян, ұйғыр» деген жазылады. «Оян, татар» деген жазылады. Өтйкені басқа түркі халықтарында ұқсастық көп екенін білеміз.

Ұлтқа осы мотив арқылы үндеу тастаған еңбектің түрік тіліндегі нұсқасы 1914 жылы жарық көрді. Бұл идеяны Мехмет Эмир Юрдакул есімді түрік шайыры «Оян, түрік!» деген атаумен жазып шығады.

Гүлжанат Құрманғалиева-Ержиласун, тарихшы, профессор:

- Бұл енді жалпы сол кезде Түркияда біздегідей Ресей езгісінде болмаса да, басқа батыс империяларының қаупі болған ғой. Сол себепті Тәуелсіздік үшін күрестің кәдімгі паролі, құпиясөзі не болмаса лозунгі сияқты болады.

Ал ширек ғасыр өткен соң Алаш қайраткерлерінің еңбегі түрік жерінде ашық түрде оқыла бастады. Ол кезде Кеңес Одағы қазақ даласында ақын-жазушылардың есім-сойын атауға тыйым салған. Ал Түркиядағы басылымдарда керісінше ашық насихатталып жүрді.

Гүлжанат Құрманғалиева-Ержиласун, тарихшы, профессор:

- 1939-40 жылдардан бастап, одан кейін 1943 жылы бұл жаққа башқұрттың екі ғалымы келеді. Олардың бірі Зәки Уәли Детоған, екінші Әбдіқадір Инан деген. Сол кісі өзінің еңбегін жариялаған кезде алғаш сол 1939 жылы Каирда шығады. Одан кейін Түркияда шыққан кезде жалпы осы жақтағы жұртшылық сол кезде Алаш зиялыларының атын, еңбектерін біле бастайды. Бірақ тағы бір айта кететін нәрсе, неміс тілін білетіндер одан да ерте таныс болған. Өйткені мен 1937 жылы Германияда шыққан бір журналда Алаш зиялылары туралы мақалалар таптым. Бұл неміс ғалымы, түрколог ғалым Йоханнец Бенцин деген адам.

1960-64 жылдары Түркияда «Алаш» деген атаумен үлкен кітап басылып шықты. Мұны Түркиядағы қазақ жазушысы Хасен Оралтай жазған. Профессордың айтуынша, бұл еңбек Түркістан халықтарын тәуелсіздікке бастайтын әнұраны болды. Кейін 1971 жылы Түркияда «Оян, қазақтың» түпснұсқасы түрік тіліндегі мазмұнымен басылып шықты.

Гүлжанат Құрманғалиева-Ержиласун, тарихшы, профессор:

- «Оян, қазақты» қолжазбасын, тура сондай кітапты тапқан кезде «бұл кітапты қайтадан басып шығару керек. Бұл кітап әрбір адамның үйінің төрінде тұруы керек», – деп осындай кітапты қайтадан жариялап шыққан. 

Алаштың асыл мұрасын арқалаған Міржақыптың «Оян, қазақ!» ұраны Түркияда ғана емес, күллі түркі әлемінде тәуелсіздікке үндейтін әнұран, еркіндікке бастайтын шығарма болды. Бұл ұран Тұран даласында әлі күнге насихатталып келеді. Ал бүгінде түрік жастарының жүрегіне жетіп, рухын оятқан шығармаға айналды.

Авторы: Әсия Нұрлыбаева