Зейнетақы қорындағы ақша: бес жылғы тәжірибеден не ұқтық?

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып мәлімдеме жасады..

Бес жылдан бері ел азаматтары зейнетақы қорындағы шекті межеден асқан ақшасының игілігін көріп келеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бұл бастамасы жинақ қаржысының артық бөлігін «шаршы метрлерге» айналдырып, көп азаматтың денсаулығын қалыпқа келтіруге көмектесті.

Коллажды жасаған – Зәуреш Смағұл, «ЕQ»

Өзгеріс пен сұраныс

Жинақтан ақша алу тәртібіне былтырдан енгізілген өзгерістер осы мүмкіндіктің тиімсіз тұстары болғанын да жоққа шығармайды. Біз зейнетақы тәжірибесінің бесжылдық қорытындысын талдап, талаптардың неліктен қатаңдағанын анықтауға тырыстық.

Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) жүргізген талдауға жүгінсек, 2021 жылғы 1 қаңтардан 2025 жылғы 31 желтоқсанға дейінгі кезеңде біржолғы зейнетақы төлеміне арналған жалпы сомасы 5,55 трлн теңгені құрайтын 4,2 млн өтініш орындалған. Алынған ақшаның көп бөлігі (4,56 трлн теңге) тұрғын үй жағдайларын жақсартуға бағытталған. Ал емделуге мақұлданған қаражат көлемі 984,93 млрд теңгені құраған.

Қаражат ең көп жұмсалған бағыттарға мыналар жатады: үй алу – 2,17 трлн теңге, үйге арналған жинақты толықтыру – 592,92 млрд теңге, стоматологиялық қызметтер – 654,25 млрд теңге. Байқағанымыздай, аз қаражат емес. Алайда мұндай тәжірибе азаматтарға қаншалықты пайдалы болды? Ел экономикасына әсері қандай? Экономист Досым Бесбайдың пікірінше, қаражаттың негізгі бөлігінің тұрғын үйге бағытталуын оң аспекті деуге болады. Ал зейнетақы жинағын үй сатып алуға пайдалану – саналы қадам.

«Қазіргі мүмкіндік болашақ жинақтардың көлемін қысқартқанымен, қаражат тұтынуға емес, салымшылардың инвестициясына жұмсалып жатыр. Бұл жинақтаушы зейнетақы қорының мақсаттарына сәйкес келеді. Сонымен қатар экономикаға да оң әсер етеді. Өйткені зейнетақы жинағын үй алуға белсенді пайдалану жылжымайтын мүлік нарығы мен құрылыс секторының дамуына серпін береді», дейді сарапшы.

Биыл зейнетақы төлемдері жеке табыс салығынан толық босатылды. Сондай-ақ ең төменгі жеткілікті шек те көтерілді. Еске салайық, бұдан бұрын жеткілікті шек тек 2023 жылы ғана өскен. Орта есеппен қазіргі жеткілікті шек өсімі 10%-ды құрап отыр. Мысал келтірсек, 20 жастағы отандастарымыздың шотында ақша алынғаннан кейін қалуы керек ең төменгі сома – 3,72 млн теңге (былтырғы меже 3,26 млн теңге болған), ал 30 жастағы азаматтар үшін – 4,58 млн-нан 5 120 млн теңгеге дейін өскен. 60-62 жастағы ел тұрғындары биыл жинақтан ақша алу үшін БЖЗҚ шотына 10,7 млн теңгеден астам қаражат жинауы керек.

Сәйкесінше, жыл басында тұрғын үй жағдайын жақсарту үшін зейнетақы жинақтарын алу белсенділігі кейінгі бір жарым жылдағы минималды деңгейге дейін төмендеді. Қаңтарда ел азаматтары осы мақсатта зейнетақы жинақтарын пайдалануға 38,6 мың өтінім рәсімдеген. DATA HUB сараптамалық арнасы бұл көрсеткішті тым төмен деуге болмайтынын айтады. Өйткені ол белсенділік толқыны басталған 2024 жылғы шілде-қыркүйектегі деңгеймен сәйкес келеді.

«Жыл басындағы өтініштер саны 2025 жылғы қаңтармен салыстырғанда үштен бірге қысқарған. Ал 2025 жылғы желтоқсандағы көрсеткіштен шамамен 10 есе төмендеді. Алайда желтоқсандағы көрсеткіш шамадан тыс жоғары. Бұл үрдіске негізінен, азаматтардың ең төменгі жеткілікті шек көтерілгенге дейін қаражатты алу мүмкіндігін пайдаланып қалуға деген ұмтылысы ықпал етті. Ақшалай көрініске келсек, қарқын бұрынғыдай емес. Қаңтарда тұрғын үй алу мақсатындағы орындалған өтініштердің жалпы құны 50,9 млрд теңге болды. Желтоқсанға қарағанда көрсеткіш 77%-ға төмендеген. Жинақты пайдалануды баяулататын тағы бір фактор – ипотекалық қарыздарды мерзімінен бұрын жабу ережесіндегі өзгерістер. Қаңтардың соңында белгілі болғандай, азаматтар зейнетақы ақшасы есебінен ипотеканы ішінара немесе толықтай жабатын кезде қаражатты тек негізгі қарызға бағыттай алады. Енді біржолғы зейнетақы төлемдері арқылы пайыздарды қоса алғанда, айлық төлемді толық жабуға болмайды. Оған жеке қаражатты тарту талап етіледі», дейді сарапшылар.

Сарапшылар емделу үшін зейнетақы жинағын пайдалану жағдайына да көңіл бөлді. Күрт толқулардан кейін қаңтар айының жартысында мұндай операциялар барлық санат бойынша тоқтатылды. Бұл қысқа кезеңде жалпы сомасы 0,6 млрд теңгені құрайтын 0,6 мың өтініш орындалған. Қаражаттың радиохирургиялық емдеу тәсілдерін төлеуге жұмсалғаны хабарланды.

Алаяқтықтың ақыры

«Tengenomica» арнасы сарапшыларының пікірінше, бұған дейін болған үрдістерді кездейсоқ деуге келмейді. Зейнетақы жинағын алу тарихы кейінгі айларда бір-біріне ұқсас сценарийде жалғасты. Алдымен стоматология, содан соң офтальмология, кейін пластикалық операция тоқтатылып, белсенділік толқыны бірінен соң біріне ауып отырған.

«Схемалармен күрестен кейін халық үшін шынайы мүмкіндіктер де қысқарып жатыр. Шынымен емге мұқтаж адам өзгенің теріс әрекеті салдарынан емге зейнетақы қаржысын пайдалана алмайтын болды. Қаржыландыру арнасы зиянды болғандықтан емес, оны біреу өте тиімді пайдалануды үйренгендіктен жабылды. Мүмкін барлық тыйымды қайтарып, бұрынғыдай тек жинақтауды қалдыру оңай болар», дейді сарапшылар.

Жыл басында «ауыр дертті пациенттердің» белсенділігі тым жоғарылағаннан кейін Отбасы банкі Денсаулық сақтау министрлігіне сұрау салды. Ведомство радиохирургиялық емді тек тиісті лицензиясы, радиациялық қауіпсіздік жүйесі, арнайы жабдығы, дайын мамандары бар медициналық ұйымдардан алуға болатынын айтқан. Кейін банк сарапшылары радиохирургияға арналған өтініштерді талдап, олардың көп бөлігі Шымкент қаласында орналасқан екі медициналық ұйымға бағытталғанын анықтады. Бұл ұйымдарды тексерген соң олардың мұндай қызметті көрсетуге лицензиясы, қажетті жабдығы, тиісті орны жоқ екені белгілі болды. Алматы облысындағы тағы бір клиника келісімшартта көрсетілген мекенжайда мүлдем болмай шықты. Осыдан соң Отбасы банк пен Денсаулық сақтау министрлігі 12 қаңтардан бастап емделуге арналған барлық өтініш түрін қабылдауды тоқтатты.

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

«Зейнетақы қаражаты есебінен емделу ақысын төлеу мүмкіндігі қайта қалпына келе ме?» деген сұраққа Отбасы банк «Біз Денсаулық сақтау министрлігімен, басқа да мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп, біржолғы зейнетақы төлемі есебінен медициналық қызметтерді алудың талаптарын қайта пысықтауды, зейнетақы жинақтарын мақсатсыз пайдалануға жол бермеу үшін ақпараттық жүйелердің интеграциясын күшейтуді жоспарлап отырмыз» деп жауап берді. Алайда мұның нақты қашан жүзеге асатыны әзірге белгісіз.

Жинақтағы артық ақшаны пайдалану мүмкіндігі елде БЖЗҚ-дан жаппай ақша алуға ұласып кетті. Оның ішінде ақшаны мақсатсыз пайдалану фактілері де жоқ емес. Билік ережелерді жылдам өзгертіп, аталған мүмкіндікті төмендете бастады. Енді бұл қаражатты тек тұрғын үй жағдайларын жақсарту мақсатында ғана шешіп алуға болады.

Экономист Мағбат Спановтың пайымдауынша, БЖЗҚ – ел экономикасының дамуына көмектесетін қаржылық ресурстың бірі. Сол себепті бұл қаражатты пайдаланғысы келетіндер көп. «Мен мұны артық ақша деп айтпас едім. Әрине, экономикада бірнеше триллион теңгенің қозғалыссыз жатқаны дұрыс емес. Қордағы ақшаның азаматтар арқылы айналымға енгені әлдеқайда тиімді. Сондықтан менің көзқарасымда қаржыны шығарып алуға толық не ішінара тыйым салу орынсыз. Не дегенмен адамдар өз бетінше ақша тауып, қорға аударып жатыр. Сол себепті олар нормативтен асатын қаражатты пайдалануға құқылы», дейді М.Спанов.

Сарапшының айтуынша, артық ақшаны мақсатсыз пайдалану ақша шешу тетігінен емес, үдерісті бақылаудан туып отыр. Демек теріс әрекеттерге жол бермеу үшін заңнама талабын күшейту қажет.

«Шешіп алынған ақша көлеңкелі секторға кетсе, бұл экономикалық реформаларды қабылдауда да, зейнетақы жүйесінде де жағымсыз көрініске әкеледі. Мұның бәрі экономикаға кері әсерін тигізеді. Мен БЖЗҚ-дан ақша алуды жаппай сипат алды демес едім. Қазір қордан ақша алудың жеткілікті шегі жоғары, оған жету үшін көбірек жұмыс істеп, табысты молайту керек», дейді ол.

Халықаралық үлгі

Салық заңгері Айдар Масатбаевтың айтуынша, әлем елдерінің зейнетақы жинақтаушы жүйесінде де тарқатылмаған түйін бар. Бір жағынан адамдарға ақша дәл қазір керек, екінші жағынан зейнетақы қоры қарттыққа дейін қолжетімсіз болуға тиіс.

«Әлемде зейнетақы қорынан мерзімінен бұрын ақша алудың бірнеше танымал үлгісі бар. Олардың қатаңдық деңгейі мен бақылау шаралары әртүрлі. Мысалы, соның бірі зейнетақы жинақтарын орынды пайдалану мен қаражаттың сақталуын қатаң қадағалайды. Тек ерекше жағдайларда ғана ақшаны медициналық, әлеуметтік мақсатқа жұмсауға болады», дейді А.Масатбаев.

Мәселен, Аустралияда тек медициналық көрсеткіштері бойынша азаматтарды емдеу немесе тасымалдау кезінде жинаққа ерте қол жеткізуге болады. Сондай-ақ кейбір күрделі өмір жағдайларында рұқсат етіледі. Бұл ретте қажеттілік пен қаражаттың қолданылуы белгілі бір формалды критерийлер мен тексерістен өтеді. Яғни мемлекет өмірді жақсарту саясатын ұстанбайды, керісінше ауыр жағдайларға тап болғандарға ерекше шешім ретінде көмек көрсетеді. Жаңа Зеландияның тәртібі де осыған ұқсас. Бірақ онда зейнетақы қаржысының бір бөлігін алғашқы тұрғын үйді сатып алу үшін пайдалануға мүмкіндік бар. Сингапурде қаржыны пайдалану жас шегі мен төмендетуге болмайтын қалдыққа тәуелді. Жүйенің өзі көпмақсатты қор (зейнетақы + тұрғын үй + медицина) ретінде құрылған. Осы үлгі азаматтарға жинақтың пайдасын сезінуге көмектеседі. Алайда мұнда адамның өзіне қатаң тәртіп керек. Яғни ол шығындарын нақты қадағалап, жинақтың белгілі бөлігі уақытынан бұрын жұмсалуына жол бермеуге тиіс. Ал Малайзияда жинақтың зейнетақы бөлігі мен өмірлік мақсаттарға бағытталған бөлігі сақталуы заңды. АҚШ үлгісінде азамат «өзінен-өзі» қарыз алып, оны салық төлеу арқылы қайтаруға міндетті.

Осы тәжірибелер көрсетіп отырғандай, ел азаматтарының жинаққа қол жеткізе алуы да, зейнетақы резервін сарқып алмауы да маңызды.

Соңғы жаңалықтар