Әлімжеттік әлекке салды

Жыл басында Бас прокурор Берік Асылов балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оларға қатысты құқықбұзушылықтардың алдын алу мақ­сатында прокуратура қабылдап жатқан кешенді шараларды сөз еткен болатын. 2023 жылдан бастап Бас прокуратураның бастамасымен еліміздің барлық өңірінде балалардың құқықтарын қорғауға, зор­лық-зомбылық фактілерін анықтауға және уақытылы көмек көрсетуге бағыт­талған екі жоба – URPAQ пен «Бақытты және қауіпсіз балалық шақ» жүзеге асырылып келеді. Сондай-ақ қысқа уақыт ішінде оқушылар мен мұғалімдер тара­пы­нан бұзақылық пен буллинг тура­лы 1809 хабарлама түскен. Тексеру нәти­же­лері бойынша 2023-2024 жылдары 192 адам әкімшілік жауапкершілікке тар­ты­лып, 1617 адаммен профилактикалық әң­гі­мелер мен түсіндіру жұмыстары жүргізілді.

Бас прокуратураның құқықтық ста­тистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің мәліметінше, 2024 жылдың маусымынан желтоқсанына дейін елде әкімшілік құқық бұзушылық туралы код­екс­тің «кәмелетке толмағанды жәбірлеу» бойынша 184 әкімшілік құқықбұзушылық тіркелген. Ал 2025 жылдың 6 айында мұндай 202 құқықбұзушылық анықталған. Демек, салыстырмалы түрде кейінгі уа­қытта қылмыс өскен.

Мұндай жасөспірімдер арасындағы қатыгездік көбейгендігіне белгілі заңгер Мейірман Шекеев алаңдаушылықпен қарайды. Оның сөзінше, әлімжеттік жа­сап әлсіз баланы ұрып-соғу, ақша бопса­лау, күш көрсету  қалыпты жағдайға ай­нала бастаған. Мектепте көзге көрінбейтін оқушылар арасында «система» деген жүйе бар көрінеді. Ол өзі қарастырған Семей­дегі жасөспірімдер арасындағы қылмыс­тың жай-күйін мысалдап, Тараздағы мек­теп оқушысын жоғары сыныптың балалары ұрып жазым еткендігі қоғамды алаңсыз қалдырмауы керегін айтады. Сондай-ақ әкімшілік құқық бұзушы­лықтың 127-бабына буллинг бабы енгені аз, мұны қылмыстық құқықбұзушылық деп өзгертіп, заң қатаңдатуды ұсынды.

– Әлімжеттік фактілері көбейіп ба­рады. Мектептерде жоғары сынып төменгі сыныптағыларға күш көрсететін болған. Мұны өздері «система» деп атайды. Жа­қында Таразда Мирас деген баланы өзінен бір сынып жоғары оқитын балалар дүкен алдында ұрып-соғып мерт қылды. Дәл осындай іс менде Семейде де болды. Яғни, әлімжеттікке қатысты 106-бап бой­ынша іс қозғалып, айыпкер 3,5 жыл бас бостандығынан айырылды. Заң бойынша аса ауыр қылмыстық жауапкершілік 14 жастан бастап көзделген. Ал жалпы қыл­мыс­тық жауапкершілік 16 жастан қарас­ты­рылған. Білуімше, әр мектепте полиция инспекторы бар, бірақ ол бәрін бақылап жүре алмайды. Әскерде қайғылы жағдай­лар бола берген соң, ең аяғында әжет­ханаға дейін бейнебақылау орнатты ғой. Сон­дықтан баланың бос уақытында қос­ымша үйірмелер ұйымдастырылып, білім ошақтарына да камералар орнатылу ке­рек. Сонымен қатар әкімшілік құқықбұзу­шылықтың 127-бабына буллинг бабы ен­гізілді. Мұнда жауапкершілік оның ата-анасына ғана жүктеледі. Ал шетелде буллинг қылмыстық жауапкершілікпен тең. Сондықтан жауапкершілікті қатаң­датсақ екен, – дейді заңгер.

Былтыр Қызылорда облысы Шиелі ауданы Ш.Қодаманов ауылында бір үйдің жалғыз баласы 10 сынып оқу­шы­сын жүрек тұсынан ұрып, жазым қылды. Кінәлілер 6,5 жыл ғана арқалаған. Жуырда Жамбыл облыстық полиция деп­артаменті Шу ауданы Көкқайнар ауыл­ын­да 10 мен 11-сынып оқушылары фут­бол ойынынан соң дауласып, төбелес сал­дарынан 10-сынып оқушысы жантә­сілім еткенін мәлімдеді. Бұл басы ашыл­ған, біз білетін қылмыстың бір парасы ғана, ал ашылмаған әлі зерделенбегені қаншама?! 

Қазақстанның Еңбек Ері, Білім беру ісінің құрметті қызметкері Аягүл Ми­разова мәселені ұлттық саясат деңгейінде қарап, түйткілмен тыңғылықты айналысу қажет деген ой-пайымды алға тартады. 

– Әлімжеттікке мектеп те, ата-ана да, бала да кінәлі деп бөлуге болмайды. Бұл қоғам болып күресетін дерт. Мұғалімдер баласының сөзін сөйлеген ата-анадан қай­мығып баға қояды, оқушы тәрбие туралы айтпайтын болды. Ал ата-анасы балаға материалдық жағдай жасасам бол­ды деп түсінеді. Баланың жүрегінде басқа нәрсе жатқан болуы мүмкін. Сингапур, Оңтүстік Корея, Жапония сияқты елдерде балаға ұлттық тәлім-тәрбиені сіңіреді, сыйластық пен құрметке үйретеді. Сон­дай-ақ қазіргі кей балалар телефоннан не­бір қатыгездікті үйреніп, өз өмірлерін қиып та жатыр. Сондықтан бала тәрбие­сіне мемлекет деңгейінде көңіл бөліп, арнайы шешім қабылдау қажет. Өйткені қазақ қоғамына саналы ұрпақ керек, – дейді ұлағатты ұстаз.

Үкімет дереккөздеріне зер салсақ, 2025 жылдың жаңа оқу жылынан бастап әрбір мектеп пен колледжге учаскелік инспектор мен жедел уәкіл бекітіліпті. Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Зәкиева 2026 жылдың қаңтарынан бастап барлық мектепте 500 балаға 1 психолог болуға тиіс деп мәселе көтерген болатын. Оқу-ағарту министрлігі №224 бұйрыққа өзгерістер енгізіп, оқушылар саны 2 мыңнан асатын мектептерге әр қосымша 500 оқушыға бір психолог енгізуді ұсынып отыр. Бұл норманы қазір жергілікті атқарушы органдар талқылап жатыр. Осыл­ай­ша, мектептердегі тәртіп қада­ғалаушы инспектор, моральдық қысым көруді бөлісетін психолог мәселесі бір­тіндеп шешілетін сияқты. Көпшілік бұл іс аяғына дейін жетеді деп сеніп отыр.

Балалар мен жасөспірімдер ара­сын­дағы буллинг мәселесін шешу­де тұтас қоғам болып күресу керек деген пайымды Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті педагог-психологы, PhD доктор Айгүл Ахметова қоштайды. Ол таяудағы Аустралияда 16 жасқа дейінгілерге әлеуметтік желіні шек­тегендігін мысалға келтіріп, мектеп­тегі әлеуметтік педагог, психологтардың ай­лық жалақысы мардымсыздығынан сала­да салғырттық пайда болып, толық емес отба­сы­лар көбейгендігі, отқа май құйған­мен тең деп сараптайды.

– Өзінің ортасын мектепте, үйде тап­паған жеткіншектер көшенің тәрбиесіне еліктейді. Соның салдарынан компьютер және түнгі клубтарды жағалап, әлеуметтік желіден нешетүрлінің бәрін көріп отыр. Бізде матриархалды отбасылар көбейіп, кейбір әйелдер баланы өздері тәрбиелеуге көшті. Мектептегі психологтар, әлеу­мет­тік педагогтар  жалақысы небәрі 100-150 теңге көлемінде болғандықтан, олар құ­жат толтырып қана отыр. Бұрынғыдай ұрпағына қазақи тағылым ата-әжелер институты да әлсіреді. Бірақ буллингтен шығудың жолы бар. Аустралияда 16 жасқа дейінгі жасөрендерге ғаламторды шектеді. Бұл жақсы бастама. Отбасында ер-аза­мат­тың табысына қарамай беделін көтеріп, әлеуметтік желіні шектеп, қазақтың «ұят болады» сөзінің моральдық ұғымын арттырып, үлкендер өзіміз жас ұрпаққа үлгі болсақ, мектепте де, әскерде де әлім­жеттік тыйылар еді, – деді психолог.  

Әлімжеттік мәселесі мемлекеттік дең­гей­де қаралып, заң шығарушы орган мін­бері­нен зерделеніп, Мәжіліс «Құқық бұзу­шылықтыктардың алдын алу туралы» заң қабылдапты. Қазақ қоғамын күйзелт­кен буллингтің алдын алу шаралары жөн­ін­де, адамның жүріс-тұрысына қарсы әрекеттерге барудың құқықтық салдарын көрсететін бейнероликтерді балалардың өздері жасау керек деген ой төңірегінде, әлімжеттік, бопсалау, күш көрсетуді дәр­іп­тейтін ақпараттар легін азайтпаса, бала­лардың да, бұқараның да құлағы, көзі үйре­ніп, қалыпты жағдайға айналып кетуі мүмкін деп Мәжіліс депутаты Үнзила Шапақ ой бөлісті.

– Мәжіліс «Құқық бұзушылықтық­тар­дың алдын алу туралы» заң қабылдады. Заңда алдын алушылықпен айналысатын субъектілердің құзыры кеңейтілді. Қо­ғам­дық тәртіптің күйі, құқықбұзушы­лық­тың себеп салдары туралы Ұлттық баян­дама жасалатын болады. Жастар арасын­дағы әлімжеттікті, күш көрсетуді азайту үшін жастармен алдын алуға бағытталған жұмыс жасау керек. Мектеп оқушылары өздері әлеуметтік жоба жасап үйрену керек. Адам­ның жүріс-тұрысына қарсы әре­кет­терге барудың құқықтық салдарын көрсе­тетін бейнероликтерді балалар жасауға тиіс. Олар өз түсінігімен, өз тіл­дері­мен балалардың ортасына әсер ете алады. Әлімжеттіктің, бопсалау, күш көр­сетуді дәріптейтін ақпараттар легін азайту керек. Бір облыста, ауданда іс болса, соны жаппай барлық ақпарат құралдары жа­рия­лай бастайды. Ондай ақпараттарға бала­лардың құлағы үйреніп, қалыпты жағдай сияқты немесе батырлық, ерлік сияқты қабыл­дайтын деңгейге жеткізіп жатыр. Мысалы, Талғар туралы көптеген ақпарат легі, енді сол ауданның балалары жү­ректі, мысты, бір­лікшіл сияқты ойды қалыптастырады, – деп түйді депутат.

Тоқетері, Оқу-ағарту министрлігі 1 қыр­күйектен бастап еліміздің барлық мек­теп пен колледждерінде отандық «Дос­бол­LIKE» антибуллингтік бағдар­ла­масы іске қосылатынын мәлімдеді. Бағ­дарламаның апробациясы еліміздің 9 өңір­індегі 50 мектепте жүргізіліп, бул­линг­тің алдын алу жүйелері құрылды. Апробация нәтижесінде ең тиімді тәжіри­белер Астана, Алматы қалалары мен Абай, Жам­был облыстарының мектептерінде байқалды. Демек, әлімжеттік мәселесін ше­шуде ілгерілеу бар деген сөз.

Олжас ЖОЛДЫБАЙ