БЖЗҚ дан шыққан триллион: кім емделді, кім байыды?

ChatGPT арқылы жасаған сурет

Қыркүйекте стоматологиялық қызметтерге зейнетақы жинақтарын пайдалануға тыйым салынғаннан кейін мыңдаған қазақстандық тістерін емдету мүмкіндігінен айырылды. Ең өкініштісі — бұл шектеу жалған клиникалар арқылы миллиардтарды айналдырғандарға емес, осы бағдарламаны шын мәнінде қажет еткен қарапайым азаматтарға салмақ болып түсті.

«Ақ Жайық» редакциясы БЖЗҚ, Денсаулық сақтау министрлігі, «Отбасы банк» АҚ, Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті мен Ұлттық статистика бюросына ресми сауал жолдап, бағдарламаның қалай жұмыс істегені, қаржы қайда кеткені және неліктен адал азаматтар зардап шеккені туралы толық мәлімет алды.

Көрініс көңіл көншітпейді: 932,1 миллиард теңге стоматологияға жұмсалғанымен, күзге қарай бағдарлама тоқтатылды. Ал жауапкершілік адал пациенттердің мойнына жүктелді.

Миллиардтар қайда кетті?

БЖЗҚ деректеріне сәйкес, 2021–2025 жылдар аралығында 553 мың адамнан 1 миллионнан астам өтініш қабылданып, жалпы сомасы 932,1 миллиард теңге бөлінген. Стоматологияға төлем жасағандардың орташа жинағы — 4,7 миллион теңге.

Жас ерекшелігі бойынша: 40–59 жастағы азаматтар — 255,8 мың адам, 20–39 жас аралығы — 222,7 мың, 60 жастан асқандар — 94,5 мың адам.

Бұл — кәсіпкерлер емес, қарапайым жұмысшылар, мұғалімдер, дәрігерлер, құрылысшылар. Көпшілігі үшін бұл — имплант, протез салдыру немесе балаларға брекет орнатудың жалғыз мүмкіндігі болды.

Атырау облысы стоматологиялық өтініштер саны бойынша көш басындағы үш өңірдің қатарына енді:

Алматы — 161 692 өтініш (15,81%) Атырау — 138 096 (13,5%) Маңғыстау — 128 288 (12,54%).

Жалған клиникалар мен шынайы пайда көргендер

Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметінше, ел бойынша 30-дан астам жалған стоматологиялық клиника арқылы 200 миллиард теңгеден астам зейнетақы қаражаты заңсыз шығарылған. Олардың бір бөлігі Атырауда жұмыс істеген.

Жалған жолдамалар, жалған келісімшарттар, қағаз жүзіндегі емдеу — бәрі ақшаны қолма-қол айналдыру үшін жасалған. «Жалған пациенттерге» 10–15% сыйақы берілсе, негізгі пайда схеманы ұйымдастырғандардың қалтасына түскен.

Дәл солар “бұл – біздің ақшамыз, қалай жұмсасақ та өз еркіміз” деген еді. Бірақ шын мәнінде, қазақстандықтардың басым бөлігінде ондай миллиардтаған жинақ жоқ – он, жиырма миллиондап шешіп алатындай. Көпшілік үшін бұл төлемдер капиталды сыртқа шығару құралы емес, тісін емдетудің жалғыз мүмкіндігі еді.

Ал осы схемаларға көз жұма қараған бақылаушы органдар, ВКК мүшелері, құжаттар дұрыс болғандықтан, жылдар бойы ешқандай әрекет етпеген. Тек жүйе толық іске қосылғанда ғана «бұзушылықтар» анықталып, бағдарлама тоқтатылды.

Атырау — стоматология бойынша рекордсмен

Energyprom деректеріне сәйкес, 2025 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстанда стоматологиялық қызмет көлемі 60,1 миллиард теңгеге жетіп, өткен жылмен салыстырғанда 50,2%-ға артқан. Бұл соманың 87,1%-ын азаматтар өз қалтасынан төлеген.

Атырау облысы стоматология бағасы бойынша елдегі ең қымбат өңірге айналды — +23,3% өсім. Бұл өсім бағдарламаның тоқтатылуына дейінгі бірнеше айда орын алған.

Мұның бәрі тыйым салынардан бірнеше ай бұрын орын алды. Бұл жай ғана сәйкестік деуге келмейді: біреулер өтініш беріп жатқанда, басқалар бағаны көтеріп, соңғы қаржылық толқынды барынша пайдаланып қалуға тырысты.

«Отбасы банк» деректеріне сәйкес, ең көп қаражат алған 20 клиниканың қатарында Атырау, Алматы және Астана ұйымдары бар. Бір клиникаға аударылған сома — 6,4–23,5 миллиард теңге аралығында.

Банк клиникалардың лицензиясын тексермейді — қаражат өтініш беруші көрсеткен шотқа аударылады. Құжаттарды тексеру ВКК деңгейінде жүргізілген, ал дәл осы жерде жалған өтініштерге жол ашылған.

Министрлік: жабу оңайырақ

Денсаулық сақтау министрлігі стоматологияны бағдарламадан алып тастауды «мақсатсыз пайдаланудың» анықталуымен түсіндірді. Алайда бұл фактілерге кім кінәлі екені көрсетілмеген. Бағдарламаны қайта іске қосу жоспарда жоқ.

Яғни, схемаларды ұйымдастырғандарды анықтаудың орнына, бүкіл бағытты жабу оңайырақ болды. Бақылау жүйесі өз жұмысын атқара алмады, ал адал пациенттер кінәлі ретінде танылды.

Мұның бәрі тәртіп орнату үшін жасалды деуге болады. Бірақ шын мәнінде басқаша көрінеді: кінәлілер анықталмады, схемалар әшкереленді, ал қаржы ағыны мұқият тоқтатылды.

Мүмкін, мәселе бағдарламаның тым қымбатқа түскенінде шығар — пациенттер үшін емес, жүйенің өзі үшін. Тек стоматологияға жұмсалған қаржы — триллион теңгеге жуық. Барлығын күдікпен деп жариялап, миллиардтарды қорда сақтап қою әлдеқайда оңай болды.

Нәтижесінде бағалар шарықтады, бақылау жүйесі іске аспады, миллиардтар қолды болды. Бірақ пайда тапқандар емес, тек тісін емдеткісі келген қарапайым азаматтар жазаланды.

Сөйтіп, Қазақстан әлемдегі ең «тіссіз» елге айналу қаупінде тұр. Жетіспегені – ақша емес, қадағалаудағы немқұрайлылық, ал жауапкершілікке тартылғандар – мүлдем басқа адамдар.

Айта кетсек, бұл жағдай қайталанып жатқандай. Стоматологиядан кейін офтальмология қызметтері де күмән астында қалды — өтініш саны күрт артты, тексерулер басталды. Схема сол қалпы, реакция да сондай: нақты пайда көргендер жазаланбайды, ал тағы да қарапайым адамдар зардап шегеді.

Назар тағы да дропперлерге ауып отыр. Бірақ әрбір дроппердің артында миллиардтарды айналдырғандар тұр. Мүмкін, енді соларға — тапсырыс бергендерге — назар аударудың уақыты келген шығар. Себебі дәл сол жерде — нағыз ақша мен шынайы жауапкершілік жатыр.

Ал осы арада, мәселе шешілмей, жүйе қайта қаралмай тұрғанда, қазақстандықтарға тек тіссіз ғана емес, көзсіз де қалу қаупі бар.

Анастасия ШЕРСТЯНКИНА

Бүгін, 18:23