Ерекше балаларға арналған қосымша

Ал 11 мыңға жуығы 6 мен 14 жас аралығындағы балалар болса, 800-ден астамы – 15 пен 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер. Денсаулық сақтау министрлігінің 2025 жылғы 1 қыркүйектегі дерегіне сүйенсек, бұл көрсеткіш былтырғы жылдың соңғы айларымен салыстырғанда 17,8 пайызға артқан. 

Алаңдатарлық статистика қазір ерекше балаларға арналған қосымша ресурстардың қажеттілігін күшейтіп отыр. Осы қажеттілікті өтеу мақсатында жас зерттеушілер INME атты мобильді қосымша әзірлеген. 

INME – ерекше балалардың әлеуетін ашуға көмектесетін платформа. Қосымша баланың эмоционалдық күйін анықтауға және басқа балалармен қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді. Аталған жобаны Алматы қаласында орналасқан жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінің 10-сынып оқушылары дайындаған. Олар осыған дейін АСБ диагнозы бар балаларға арналған мобильді қосымшасын республикалық байқауға ұсыныпты. Бірнеше кезеңнен тұратын жарыста оқушылар ойлап тапқан жоба үздік ондыққа еніп, 600 мың теңге көлемінде грант иегері атанды. 

Жақында біз жоба авторларына байланысқа шығып, өзекті жобаға қатысты бірқатар сауалымызды қойдық. Жас зерттеушілер грант қаражаты қосымшаны әрі қарай жетілдіруге және жасанды интеллект жүйелерін интеграциялауға жұмсалатынын жеткізді.

– INME идеясы ата-аналар мен тәрбиешілер үшін АСБ диагнозы бар балалардың эмоционалды жағдайын түсіну қаншалықты қиын екенін көргенде пайда болды. Шын мәнінде, көптеген бала өз сезімдерін сөзбен жеткізе алмайды, бірақ олар мұны сызбалар арқылы білдіреді. Сондықтан біз жобамызда арт-терапияны, ABA тәсілін және жасанды интеллекті біріктірдік. Қосымшаны дайындау­дағы басты мақсатымыз – ерекше балалардың әлеуметке бейімделуін жеңілдетіп, олардың  әлеуетін ашуға үлес қосу. INME жобасының басқа қосымшалардан айырмашылығы – түстерге, сызықтарға, пропорция­ларға және композицияларға сәйкес сызбаларды терең AI талдау, сонымен қатар қосарланған сурет форматы және әр балаға бейімделуінде, – деді жара­тылыстану-математика бағы­тындағы Назарбаев зияткерлік мектебінің 10-сынып оқушысы Нұрзат Қасымов. 

Нұрзаттың айтуынша, қо­­сым­­шадағы алгоритмдер мен контент балалардың жеке ерекшеліктеріне қарай бейім­деледі. Бұл процестің жүзеге асуына жасанды интеллект технологиясы көмектеседі. Осылайша, әр баланың деңгейіне сәйкес түрлі әдіс қолданылады. 

– INME баланың жасын, қарым-қатынас деңгейін, анықтамаларға реакциясын, тапсырмаларды орындау жылдамдығын және қатысу дәрежесін ескере отырып, индивидуалды тәсілді қолданады. Осы параметрлерге сүйене отырып, жасанды интеллект жеке бағдарлама құрастырады. ЖИ тапсырмаларды, жаттығулар және интерфейсті баланың ерекшеліктеріне қарай бейімдейді, – деді жас зерттеуші.

Оқушылар жобаны әзірлеу барысында заманауи технология түрлері айтарлықтай ықпал еткенін алға тартты. Дәлірек айтсақ, деректерді қауіпсіз сақтауға және қосарланған сурет салу функциясын орындауға арналған Supabase, сондай-ақ балалардың суреттерін даралау және терең талдауға мүмкіндік беретін жасанды интеллект алгоритмдері маңызды рөл атқарған. 

– Тапсырмаларды құру кезінде біз ғылыми дәлелді зерттеулерге сүйендік. Атап айтсақ, олардың қатарында арт-терапия материалдары, балалар суреттерін диагностикалау және талдау әдістері, түс психологиясын зерттеу және мінез-құлықты ABA талдау принциптері бар, – деді оқушы. 

Ғалымдар ұсынған деректерге назар аударсақ, кейінгі жылдары Қазақстанда аутизмнің таралу көрсеткіші артқан. Зерттеулер көрсеткендей, 2016 жылы 100 мың балаға шаққанда 16 жағдай болса, 2022 жылы бұл көрсеткіш 59 жағдайға дейін өскен. Осыған ұқсас үрдіс атипиялық аутизмде де байқалады. Атипиялық аутизмнің таралуы 2016 жылмен салыстырғанда 2022 жылы алты есеге көбейген. Жас зерттеушілер әлеуметтік мәселені шешуге бағытталған мұндай цифрлық жобалар қоғамда маңызды рөл атқаратынын негізге алды. 

– Мұндай цифрлық шешімдер – Қазақ­стандағы аутизм диагнозы бар балалар үшін аса қажет жоба. Мобильді қосымша ата-аналарға баланың эмоционалды жағдайын жақсы түсінуге көмектеседі, ал мамандар үшін аналитикалық деректер мен жаңа әдіс-тәсілдер туралы ақпарат береді. Бұл АСБ диагнозы бар балаларды оқыту сапасын жақ­сартады және заманауи терапевтік тәжірибелерге қол жеткізуді жеңілдетеді, – деді Н. Қасымов. 

Қазір жобаның прототипі дайын. Жақын күндері ол аутизм орталықтарында тестілеуден өтеді. Команда мүшелері келешекте инвесторлар мен бизнесқауымдастық өкілдерімен кездесуді, сондай-ақ Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігімен бірлескен жобаларды іске асыруды көздеп отыр. 

Алтынай БАУЫРЖАНҚЫЗЫ,

Алматы қаласы