Көші қон ағыны: бағалау мен байыптау

Мемлекет басшысы халыққа Жолдауында: «Еңбек нарығын, көші-қон мәселесін реттеу саласында есепке алудың орталықтандырылған жүйесі жоқ. Бұл жағдай осы саладағы болжау жұмысының сапасына және шешімдердің тиімділігіне кесірін тигізеді. Үкімет ел ішіндегі және шетелдегі көші-қон ағынының есебін жүргізетін бірыңғай цифрлық жүйе енгізуге тиіс», деп атап өтті.

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

Жалпы, елімізде көші-қон үдерісінің белсенді жүріп жатқанын ресми статистикасыз да байқауға болады. Есесіне осынау жағдай онсыз да көлік кептелісі мәселесін толық шеше алмай отырған мегаполистер халқының санын арттырып отыр. Қазір Алматы көшелері­нен түрлі ұлт өкілін көптеп кездестіруге болады. Бір жағынан осынау үдеріске көші-қон саясаты заңнамалық негізде реттелетіні, мигранттарға арналған ережелер мен алматылықтардың толе­ранттылығы септесіп жатыр. Еліміздегі көші-қон мәселесі бір ғана бағыттан тұрмайды, көпқырлы, осы тұрғыда ол ел­дің әлеу­меттік-экономикалық дамуы­на, демографиялық ахуалы мен еңбек нарығына тікелей ықпалын тигізері сөзсіз.

Еңбек миграциясына келсек, бұған дейін де еліміз Орталық Азия елдерінен жұмыс күшін көптеп қабылдағаны аян. Бұл амал арзан еңбек нарығын то­лық­тырғанымен, заңсыз еңбек көші-қоны, тіркелу мен еңбек шарттарының бұзылуы сынды мәселелерді де туындатады.

Бұдан бөлек, ішкі көші-қон­­ның да тарқатылмаған түйткіл­дері бар. Оңтүстік өңір­лерден сол­түстік, орталық аймақтарға көшу саясатының да ауа райының қолайсыздығы, инфрақұры­лым, әлеуметтік бейімделу сынды қиындығы бар. Сол сияқты ауылдық аймақ­тардан халықтың көшуі урбанизацияны күшейтіп, тұрғын үй, инфрақұрылым, жұ­мыс орындарына қысым түсіреді.

Көші-қон саясатының репатриация, миграция, демо­гра­фия­лық теңгерімсіздікке қа­тысты қырлары да бақы­лау мен байыптауды қажет етеді. Бұл тұрғыда Президент Жолдауында: «Ішкі және сыртқы көші-қон үдерісінің бақылау­сыз қа­луы жұрттың бәрі тұрғы­сы келе­тін ірі қалаларымыздың инфра­құ­рылымына орасан салмақ тү­сіріп отыр», деп ашып айтты. Ең басты түйткіл – ел тұтастығы мен қауіпсіздігіне сызат түспеуге тиіс. Мемлекет басшысының меңзеп отырғаны да осы.

Қауіпсіз көші-қонға қатысты қолға алынып жатқан нақты жұмыс та жоқ емес. Айталық, қыркүйек айының басынан Халықаралық көші-қон ұйымы (ХКҚҰ), БҰҰ-ның көші-қон жөніндегі агенттігі отандық еңбек мигранттары мен олардың отбасыларына арналған «Ашық әлем» ақпараттық науқанын бас­тады. Бұл іске елдегі «Еңбек ресурстарын дамыту орталығы» АҚ мен «Қазпошта» АҚ да қосылып, елімізден ғана емес, Орталық Азияның өзге елдерінен де шетелдерде еңбек ету мен табыс табудың қауіпсіз, реттелген, барлық ереже, мәселелерден хабардарлығын қамтамасыз етуге бағытталған жұмысты жүргізуге мүдделі екендіктерін танытты.

«Талап – жетістік кілті» ұра­нын ұстанған «Ашық әлем» нау­қанына кейінгі бес жылда Орта­лық Азияда, әсіресе елімізде ­еңбек көші-қонының өсуі түрткі бол­ған. Науқан еңбек мигрантта­ры­­ның құқын қорғауды, сенім­ді ақпаратқа қолжетімділікті ­қам­тамасыз етуді, хабардарлықты арттыруды көздейді.

Еңбек және халықты әлеу­меттік қорғау министрлігінің дерек­теріне сүйенсек, 2024 жылы 140 521 отандасымыз шетелдерге жұмыс істеуге кеткен, 2023 жылы бұл көрсеткіш 191 000 адам болған. Жерлестеріміз көбі­несе Ресей Федерациясы, Корея Республикасы, Түркия, Ұлы­британия, Қатар мен БАӘ ел­деріне бағыт алады. Осы орай­да 2020 жылы Орталық Азия елдерінен шыққан еңбек миг­ранттарының жалпы саны 7,8 миллион адамға жеткенін айта кету керек.

Көтеріліп отырған мәселе­ге қатысты ХКҚҰ-ның Қазақстан­дағы миссиясының, Орталық Азия бойынша үйлестіру функциялары бар кеңсенің басшысы Серхан Актопрак: «Еңбек мобильділігі қауіп-қатер емес, мүмкіндік әкелетін таңдау болу­ға тиіс. Біздің мақсатымыз – мигранттарды көші-қонның бар­лық кезеңінде өздерін сенімді әрі қорғалған сезінуге көмекте­се­тін практикалық білім, ресурс­тармен қамтамасыз ету. Мем­лекеттік құзырлы мекемелер­мен серіктестік, цифрлық плат­формаларды пайдалану тұрақты нәтижелер мен ұзақмерзімді әсерге қол жеткізуге мүмкіндік береді», дейді.

Науқан 2025 жылғы 4 қыр­­­­кү­йектен 2026 жылғы 31 қаңтарға дейін жалғасады. Басты назар қаржылық сауаттылықты арттыру мен шетелде қауіпсіз еңбек қызметіне алдын ала дайындықты қамтамасыз етуге аударылады. Қазақ, орыс тілдерінде оқу материалдары дайындалып, таратылады – әлеуметтік постерлерден бастап бейнероликтерге, онлайн-курстарға, БАҚ-тағы жарияланымдарға дейін, кейін негізгі хабарламалар әлеуметтік желілерде ілгерілетіледі. Ақпа­раттық науқанның нәтижелері мем­лекеттік органдар мен өңір­лік серіктестерге одан әрі пайдалануға беріледі.

Бұл бастама, бір жағынан, мигранттардың құқы мен мін­деті, қолжетімді қыз­меттер, қор­­ғау тетіктері туралы се­нім­ді ақ­па­рат беруге бағыт­тал­ған. Тиіс­ті ақ­па­рат еліміздің мем­лекет­тік платфор­маларында – skills.enbek.kz, migration.enbek.kz сайттарында, сондай-ақ Еңбек мобильділігі орталықтары мен мансап орталықтарындағы тренингтер, консультациялар арқылы қолжетімді болады. Жоба әлеуетті мигранттар­дың қаржылық сауаттылығы мен жоспарлау дағдыларын да­мы­туға, реттелмеген көші-қон тәуе­келдерін азайтуға, миг­ранттар­дың құқын қорғауға бағыт­та­лып отыр.

Жұмыстар ХКҚҰ-ның «Ең­бек көші-қоны бағдарламасы – Орталық Азия, І-фаза» аймақ­тық жобасы аясында жүзеге асырылады. Жобаға Швейцария­ның даму және ынтымақтастық агенттігі (SDC) қаржылай қолдау көрсетіп, еліміздің басқарылатын әрі қауіпсіз еңбек көші-қонын ілгерілету жөніндегі әрекетіне дем бермек.

ХКҚҰ – 1951 жылы құрыл­ған көші-қон саласындағы жетекші үкіметаралық ұйым. 2016 жыл­ғы қыркүйектен бас­тап БҰҰ жүйесінің аффилирленген ұйымы. Кейінгі деректерге сәйкес ұйымға 175 мүше мемлекет, 8 бақылаушы мемлекет кіреді. Ұйымның 100-ден астам елде өкілдігі бар, 170-тен астам мемлекетте бағдарлама­лар мен жобаларды жүзеге асырып отыр. Еліміз ХКҚҰ-ға 2002 жылы 2 желтоқсанда мүше болды. Орталық Азия бойын­ша үйлестіру функциялары бар елдік кеңсе ретінде ХКҚҰ-ның Қазақстан миссиясы Қазақ­стан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрік­менстан, Өзбекстандағы көші-қон мәселелері мен жаңа үдеріс­терге жауап беріп, әрекет етуге көмектеседі.

Қалай дегенде де, елдегі көші-қон үдерісі толықтай қауіп­сіз деп айта алмасақ керек. Айналамыздағы саяси тұ­рақ­сыздық салдарынан уақыт­ша мекен іздеп келіп жат­қандар арасында түрлі пиғыл­дағы адамдар да, олардың мұқ­таждығы да жетіп-артыла­ды. Сол тұрғыда қауіп­сіз көші-қон мемлекет сала жұмы­сын оңтайлы басқарып, заңсыз еңбек миграциясын тежеп, ішкі көші-қонды реттеп, атажұрт­қа оралып жатқан қандас­тарымызға жағдай жасап, жас­тардың жөнсіз эмиграциясын тоқтатқанда ғана толығымен қамтамасыз етіледі.

АЛМАТЫ