Өтпелі кезеңнің энергетикасы: Қазақстан болашақтың тұрақты энергия жүйесін қалай құрып жатыр

Алматыда өтіп жатқан  Powerexpo Almaty 2025 сарапшыларының айтуынша,  энергетикадағы «тұрақтылық» ұғымы тұрақтылықтың синонимі болудан қалды. Бұл жүйенің сұраныс ауытқуларына, технологиялық іркілістерге және климаттық тәуекелдерге бейімделу қабілеті ретінде жиі түсіндіріледі,  деп жазады Egemen.kz.

Agora Energiewende Power System Transformation жобаларының жетекшісі Татьяна Ланьшинаның   айтуынша, болашақтың энергетикалық жүйелері статикалық қуатқа емес, динамикалық тепе-теңдікке сүйенуі тиіс. «Бүгінде энергия жүйесінің сенімділігі артық қуаттылықпен емес, реакция жылдамдығымен анықталады. Желі икемді, таратылған және сандық болуы тиіс»,  деп атап өтті Ланьшина.

KAZENERGY қауымдастығының атқарушы директоры Дамир Нарынбаев басты проблемалардың қатарында мыналарды атап өтті: қуат тапшылығымен инфрақұрылымның тозуы.

Оның айтуынша, генерациялайтын нысандардың 70% -дан астамы 30 жылдан астам уақыт жұмыс істейді, ал желілердің жалпы тозуы 60% -дан асады.

«Біз жаңарту қажеттілігі емес, оның қаншалықты тез болатындығы туралы мәселе туындаған кезде шектен өттік. Инвестиция ағынсыз, оның ішінде өтпелі технологиялары бар көмір генерациясына жүйе жүктемені көтере алмайды», деп  атап өтті Нарынбаев.

Ол елдің энергетикалық теңгерімі әлі де 60% көмірге негізделгенін және баламалы көздерсіз толық декарбонизация энергия тапшылығы тәуекелдеріне алып л атап өтті. Сонымен қатар, оның айтуынша, атом энергетикасы мен жинақтауыштарды дамыту қолданыстағы қуаттарды түбегейлі алмастыру емес, гибридтік шешімнің бір бөлігіне айналуы тиіс.

Жасыл жобаларға арналған инвестициялық үзіліс және кедергілер

Сессияның модераторы, NEAH: New Energy Advancement Hub бағдарламаларының жетекшісі Мария Степанова энергетикалық көшудің инвестициялық жағына назар аударды. Оның бағалауынша, 2025 жылдың көктемінде жүргізілген мемлекеттік «жасыл» таксономия реформасы энергия тиімділігі жобаларына белгісіздік енгізді. «Тұрақты құрылыс және энергия тиімді технологиялар саласындағы көптеген бастамалар іс жүзінде басымдықтар тізімінен шығып қалды. Банк секторы сақтықпен әрекет етеді және біз бұрын жеңілдікті құралдарға қол жеткізген жобалар үшін кредиттік желілердің тарылғанын көріп отырмыз»,  деп түсіндірді ол.

Энергетикадағы кредиттер бойынша мөлшерлемелер жоғары болып қалады, ал ұзақ мерзімді кепілдіктердің болмауы ірі жобаларды әлсіз етеді. Қатысушылар атап өткендей, бұл жағдай «инвестициялық үзіліс» әсерін туғызады - компаниялар инвестициялауға дайын болғанымен, ашық ережелер күтеді.

Қазақстандағы GEFF бағдарламасы басшысының орынбасары Катерина Карцева атап өткендей, дәл осы деректер энергетика үшін жаңа капиталға айналуда. Шығарындылар, энергия тұтыну және тиімділік бойынша нақты статистикасыз ESG-қаржыландырудың дұрыс модельдерін құру мүмкін емес.

«Бүгінде инвестор жобаны ғана емес, оның көміртегі ізін де көргісі келеді. Ашық деректерсіз көміртегі биржасында энергияны сату да, «жасыл» қаржыландыру да мүмкін емес», деді Карцева.

Оның айтуынша, Қазақстандағы ESG-құралдар нарығы бастапқы күйінде тұр: шығарындыларды өтеу тетіктері жұмыс істемейді, ал деректерді верификациялау декларативтік сипатқа ие. Нәтижесінде энергия тиімді технологияларды нақты енгізетін компаниялар тиісті экономикалық көтермелеуді алмайды.

Форумға қатысушылар Қазақстан қазірдің өзінде жасыл трансформация жолында тұрғанын, алайда табыс мемлекеттің, бизнестің және қоғамның күш-жігерін біріктіру қабілетіне байланысты екенін бірауыздан атап өтті. Пікірталас барысында бөлінген бес негізгі бағыт – декарбонизация, жаңартылатын көздерді дамыту, экологиялық ойлауды қалыптастыру, ESG-тәсілдерді енгізу және мониторингті цифрландыру ұзақ мерзімді стратегияның негізіне айналады.

Сарапшылар, соның ішінде Татьяна Ланшина, Әсет Оңғарбаев және Руслан Садғалин экологиялық саясат экономиканың «қосымша элементі» бола алмайтынын атап өтті. Ол инвестицияларға, технологиялық дамуға және компаниялардың әлеуметтік жауапкершілігіне әсер ете отырып, оның өзегіне айналады.

Форум көрсеткендей, Қазақстан энергетикасының болашағы – бұл экономикалық өсім мен табиғатты қорғау арасындағы таңдау емес. Бұл теңгерімнің жаңа моделін іздеу, онда инновациялар мен экология бірігіп жүреді. Және ел осы қағидаларды нақты тәжірибеде неғұрлым ерте бекіте алса, жаһандық жасыл күн тәртібін қалыптастырудағы рөлі соғұрлым жоғары болады.