Ұлттық құрылтай және ғылым: Қазақстан дамуының стратегиялық бағдары

Президент өз сөзінде Қазақстанның ор­­нықты дамуы тікелей ғы­лымға негізделген экономиканы қалыптастырумен, әлеуметтік-гуманитарлық ойдың жаңғыруымен, жасанды интеллект пен цифр­лық технологияларды кеңі­нен енгізумен, су және энер­гетика­лық ресурстарды тиім­ді басқарумен, көлік-логистикалық әлеуетті толық іске асырумен тығыз байланысты екенін нақты атап өтті.

Мемлекет басшысы өз сөзінде ғылымның мемлекет саясатында рөлін күшейтуді, оны нақты әлеу­меттік-экономикалық міндеттерді шешуге бағыттауды тапсырды. Бұл – соңғы жылдары жүргізіліп жатқан ғылыми саясаттың логи­калық жалғасы. Ұлттық ғылым академиясы 2025 жылы дәл осы бағытта бірқатар инсти­туционал­дық және мазмұндық реформа­ларды жүзеге асырды. Академия ғылымды басқарудың ашық, қол­данбалы және нәтижеге бағдар­ланған моделін қалыптастыруға көшті.

Академия жанынан ғылым мен өндіріс, ғылым мен мемле­кеттік саясат арасындағы байла­нысты күшейтуге бағытталған жаңа институттар, орталықтар ашылды. Мемлекет басшысының «ғылым қоғамға қызмет етуі тиіс» деген қағидаты Академия қызме­тінің негізгі ұстанымына айналды.

Ұлттық құрылтайдағы Пре­зидент сөзінде қоғамдық сананы жаңғырту, тарихи жады, ұлттық бірегейлік, әлеуметтік тұрақты­лық, әділетті қоғам құндылықтары ерекше атап өтілді. Бұл мәселе­лерді ғылыми тұрғыдан зерделеу – әлеуметтік-гуманитарлық ғы­лымдардың тікелей міндеті. Осы­ған байланысты Қазақстан Рес­пуб­ликасы Президентінің жа­­нын­дағы Ұлттық ғылым ака­демиясы жанынан әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар бо­йын­ша Координациялық кеңес құру туралы шешім қабылданды. Бұл Кеңес: әлеуметтік және гума­нитарлық зерттеулердің басым бағыттарын айқындау; ғылыми тақырыптардың ұсақталуын болдырмау; ұлттық саясатқа, білім беру мен тәрбие жүйесіне ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеу; академиялық және қолданбалы зерттеулердің үйлесімін қамта­масыз ету міндеттерін атқарады.

Президент сөзінде жасанды интеллект пен цифрлық транс­формация Қазақстанның жаһан­дық бәсекеге қабілеттілігінің негізгі факторының бірі ретінде аталды. Ұлттық ғылым академия­сы бұл бағытта 2025 жылы бірқатар стратегиялық жобаны іске асыр­ды. Академия базасында әлемдегі жетекші ғылыми-инфрақұрылым­дық орталықтың бірі – KISTI (Korea Institute of Science and Technology Information) инсти­тутымен бірлесіп, AI SilkNet орта­лығы ашылды. Бұл орталықтың мақсаты – үлкен деректер мен жасанды интеллект негізінде ғы­лыми-технологиялық даму бол­жамдарын әзірлеу, ұлттық ғылыми басымдықтарды айқындау, мемле­кеттік шешімдерге ғылыми-ана­литика­лық қолдау көрсету. Соны­мен қатар Қытай ғылым ака­­демия­сымен бірлесіп кеңіс­тіктік-жасанды интеллект зерт­ханасы құрылды. Бұл зертхана геоақпараттық жүйелер, кеңістік­тік талдау, қалалар мен өңірлерді цифрлық модельдеу, климат пен табиғи ресурстарды болжау са­лала­рында ғылыми зерттеулер жүргізеді. Бұл бастамалар –  Мемле­кет басшысының ғылымды цифр­ландыру, деректерге негіз­дел­ген басқару жүйесін енгізу жө­ніндегі тапсырмаларын іске асы­­рудың нақты қадамдары.

Ұлттық құрылтайда көтерілген ең өзекті тақырыптардың бірі – су қауіпсіздігі. Президент су ресурс­тарын тиімді басқару, транс­шекаралық өзендер мәселесін ғылыми негізде шешу қажеттігін ерекше атап өтті. Ұлттық ғылым академиясы бұл бағытта 2025 жылы Германияның жетекші ғылыми орталықтарының бірімен бірлесіп NEXUS институтын іске қосты. Институт: су–энергия–азық-түлік байланысы (water–energy–food nexus) қағидаты бо­йынша кешенді зерттеулер жүр­­гізеді; климаттың өзгеруі жағдайында су ресурстарын басқарудың жаңа модельдерін ұсынады; су тапшылығы бар өңір­лер үшін ғылыми ұсынымдар әзірлейді. Бұл жұмыстар Мемлекет басшысының су саясатын жаң­ғырту жөніндегі тапсырма­ларын ғылыми тұрғыдан қам­тамасыз етуге бағытталған. 

Президент өз сөзінде Қазақ­стан­ның транзиттік әлеуетін толық іске асырудың маңызын атап өтті. Ұлттық ғылым ака­демия­сы көлік саласының еліміз­дің экономикасы мен қауіпсіздігі үшін қаншалықты маңызды екендігін және бұл салалардағы өзекті мәселелерді заманауи ғы­лыми әдістермен шешу керектігін жақсы түсінеді. Сондықтан Академия өзі құрылған уақыттан бастап көлік ғылымдарына баса назар аударып, арнайы Көлік ғылымдары секциясын ашып, осы саланың белгілі ғалымдары, са­рап­шылар жұмыс тобында тәуел­сіз сараптамалық ұсыныс­тарын беріп отыр. 

Былтыр сәуір айында Көлік ғылымдары секциясының баста­масы­мен Ақтау қаласында өңірлік ғылымды дамытуға, оған қоса халықаралық көлік дәліздерінің жұмысқа қабілеттілігін арттыру­дың ғылыми негіздерін талқылауға арналған Академия төралқасының көшпелі отырысы өткізілді. Сол уақытқа дейінгі Академияның Көлік ғылымдары секциясының жүйелі түрде жүргізіп келген зерттеу-талдау жұмыстарының нәтижелері негізінде еліміздің автожол саласындағы өзекті мәсе­лелер және оларды шешу жолдары ұсынылған сараптамалық хат әзірленіп, құзырлы органдарға жолданды. 

Биылғы жылдың басында Ака­демияның басқаруымен Қазақ­станда алғаш рет «Көлік ғылымдары және технологиялары институты» құрылды. Институт­тың негізгі миссиясы – еліміздің көлік жүйесінің тиімді қызмет жасауының ғылыми-техникалық негіздерін жасау. Институт көлік құрылыстарының беріктігі мен ұзақмерзімділігі, жол қозғалысы­ның қауіпсіздігі; көлік жүйесін тиімді басқарудың математикалық және цифрлық модельдерін, беріктігі жоғары және пайдалану мерзімі ұзақ жаңа материалдар мен тиімді жаңа технологиялар, Қазақстанның жаңа жол-климат­тық аудандастыруын, көлік құры­лымдары мен олардың элемент­терінің бұзылуларын ғылыми болжаудың жаңа әдістерін және оларды (бұзылуларды) азайту шараларының кешенін жасаумен айналысатын болады. Бұл баста­ма­лар көлік, логистика, транзит, цифрлық көлік дәліздері, жасыл логистика салаларында ғылыми зерттеулерді жүйелеуге мүмкіндік берді.

Мемлекет басшысының Қа­зақ­станның Авраам келісімдеріне қосылу мүмкіндігі туралы мәлім­демесі аясында АҚШ Ұлттық ғы­лым академиясы (NASEM) Қазақ­стан Республикасының қа­­­лып­­тасып келе жатқан ғылыми дипломатия платформасына ық­палдасу әлеуетін бағалауға мүдде­лілік танытып отыр. Осы тұрғыда АҚШ Ұлттық ғылым академиясы іске асырып жатқан және Авраам келісімдеріне қа­тысу­шы елдер арасындағы ғылым, инновация және зерттеулер сала­сындағы халықаралық ынтымақ­тастықты дамытуға бағытталған Abraham Accords Science Partnership for Innovation and Research Excellence (AASPIRE) бастамасы айрықша маңызға ие. Аталған бастаманың негізгі мақсаты – саяси уағдалас­тықтарды ғылыми жетістіктердің, технологиялық серпілістердің және өзара тиімді өңірлік әріп­тестіктің орнықты экожүйесіне айналдыру.

­Қазақстанның AASPIRE бас­тама­сына қатысуы елді Авраам келісімдерінің ғылыми өлшемін кеңейту үдерісіндегі негізгі еура­зиялық әріптес ретінде позиция­лауға мүмкіндік береді. Бұл Қазақстан үшін агротехнология­лар, энергетика, су ресурстарын басқару, стратегиялық маңызы бар пайдалы қазбалар, денсаулық сақтау және ғарыштық зерттеулер сияқты басым бағыттарда ынты­мақ­тастықты тереңдетуге жол ашады. Сонымен қатар АҚШ, Біріккен Араб Әмірліктері және Израильмен ғылыми-техно­логия­лық кооперацияны нығайтуға, инвестициялар тартуға және ха­лық­аралық ғылыми байланыс­тарды кеңейтуге ықпал етеді. Атал­ған формат Астананың жа­һан­дық ғылыми дипломатия­дағы проактивті рөлін айқындап, елдің геосаяси орнықтылығын арт­тыруға да жағдай жасайды.

Екіжақты өзара іс-қимылды дамытудағы практикалық қадам ретінде 2025 жылғы 19 қарашада Алматы қаласында Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы мен АҚШ Ұлттық ғылым академиясы арасында жұ­мыс кездесуі өтті. Кездесу қоры­тын­дысы бойынша, тараптар ұзақ­мерзімді ғылыми ынтымақ­тастықты дамыту жөнінде уағда­ласты. Қол жеткізілген келісімдер тұрақты ғылыми іс-шаралар өт­кізу, бірлескен зерттеу жобаларын қалыптастыру және AASPIRE бастамасын одан әрі инсти­туционалдандыру үдерісіне ҰҒА-ның қатысуын көздейді. Атап айтқанда, бастаманың басқару архитектурасы мен басым бағыт­тарын талқылау 2026 жылғы қаңтарда Абу-Даби қаласында өтетін халықаралық кездесудің күн тәртібіне енгізіледі.

Ұлттық ғылым академиясы Мем­лекет басшысының Ұлттық құрылтайдың V отырысында айт­қан бастамаларын толық қолдай­ды және оларды іске асыруға ғылыми қауымдастықтың әлеуеті жеткілікті екенін мәлімдейді. Академия мемлекеттік саясатты ғылыми сараптамамен қамтама­сыз ету, стратегиялық реформа­ларды ғылыми негізде сүйемелдеу, талдау жұмыстарын әрі қарай жалғастырады. 

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдағы сөзі ғылым үшін нақты бағдар, ал Ұлттық ғылым академиясы үшін – жауапты міндеттер жүктейтін стратегиялық үндеу. Академия бұл міндеттерді абыроймен орындап, Қазақстанның зияткерлік, техно­логиялық және әлеуметтік да­муына үлес қоса береді. 

Тарихи сананы жаңғыртуда визуалды жобалардың маңызы зор. Жошы хан туралы көпсериялы фильм – тарихты бұқаралық санаға жеткізудің тиімді құралы. Алайда Мемлекет басшысы атап өткендей, мазмұн тереңдігі – басты талап. Осы тұрғыдан Алтын Орда тарихына арналған халық­аралық симпозиум ғылыми қа­уым­дастық үшін маңызды алаң болмақ. Тарих ғылымы дәл осын­дай халықаралық диалог арқылы дамиды. 

Білім, ғылым және жоғары тех­нологияға салынатын инвес­тиция – адам капиталының сапа­сын арттырудың басты шар­ты. Цифрландыру мен жасанды интеллектіні ұранға айналдырмай, нақты нәтижемен өлшеу талабы – ғылыми менеджменттің негізгі қағидасы. Бұл жерде ғы­лымға қойылатын талап та кү­шейеді: зерттеу нәтижелері нақты саясат пен басқару шешімдеріне әсер етуі тиіс.

Алдағы парламенттік және конституциялық реформалар – саяси ғылым үшін бірегей зерттеу алаңы. Құрылтай атауын Парла­мент­ке беру идеясы – тарихи институттарды заманауи саяси жүйе­мен ұштастырудың тың үлгісі. Мұнда да басты қағида – сан емес, сапа. Бұл – барлық ре­фор­маларға ортақ ғылыми тұ­жырым.

Жалпы құрылтай отырыстары­ның қорытындысы бойынша, 26 заң мен 13 маңызды құжат қабылданды. Құрылтайда ұсынған бастамалар салалық деңгейде қарастырылып, кезең-кезеңімен жүзеге асырылып жатыр. Құрыл­тай мүшелері ретінде Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академиктері, жас ғалымдар кеңесінің мүшелері белсенді түрде өзекті мәселелерді көтеріп, өңірлік ғылымды дамыту, ұлттық бірегейлік пен рухани құндылықтар, жас ғалымдардың мәселелері мен ғылыми кадрлар дайындау, ғылым мен қоғам арасындағы байланыс және т.б. берілген нақты ұсыныстар қолдау тауып, хаттамаға еніп, жүзеге асырылуда. 

Қорытындылай айтқанда, Ұлттық құрылтайдың V отыры­сын­да айтылған ойлар Қазақстан­ның ғылыми, рухани және саяси дамуының тұтас сипаттамасын көрсетеді. Бұл – ғылым мен мораль, экономика мен мәдениет, саясат пен руханият тоғысқан күрделі, бірақ болашағы зор жол. Ұлттық ғылым академиясы осы жолда зияткерлік тірек, ғылыми навигатор болуға тиіс. Себебі ұлттың болашағы – ең алдымен, оның ойлау деңгейімен өлшенеді.

Ақылбек КҮРІШБАЕВ, 

ҚР Президентінің жанындағы 

Ұлттық ғылым академиясының президенті