Балалар секциясынан құрама командаға дейін: елге неге заманауи тау базасы қажет

Алматы тауларында әр қыс сайын бір көрініс қайталанады: балалар тозығы жеткен жабдықпен, ондаған жыл жаңартылмаған трассаларда сырғанайды, ал жаттықтырушылар жылдар бойы бір нәрсені айтады — елге лайықты тау инфрақұрылымы қажет, бірақ іс жүзінде оза қозғалыс аз.

Ал жоғары жетістіктер спорты құрама командадан емес, алты-жеті жасында алғаш шаңғыға тұрған баладан басталады. Сол сәтте оны нені қоршап тұрғанына — трасса сапасы, көтергіштің сенімділігі, жаттығуға уақыттың жеткіліктілігі — байланысты ол болашақ чемпион болып өсе ме, әлде тау спорт түрлеріне деген қызығушылығын жоғалтып, мүлде кетіп қала ма, соны анықтайды. Ешбір кәсіби спортшы бос жерден пайда болмайды: әрбір олимпиада жеңімпазының артында әдеттегі балалар мектебінде әуесқойлық деңгейде өткізген жылдары тұр. Егер осы алғашқы кезеңде сырғанайтын жер жоқ болса — арқандар үзіліп қалып жатса, жабдық физикалық та, моральдық та ескірген болса, — халықаралық деңгейдегі спортшы тәрбиелеу мүмкіндігі туындамай жатып, спорттық резерв дайындау жүйесінің бүкіл негізі құлайды.

Балалар және жасөспірімдер спорты саласының мамандары бір ауыздан: тау шаңғысы секцияларына келетін дарынды балалар аз емес дейді — таланттың жетіспеушілігі жоқ. Жетіспейтіні — сол талантты жүйелі түрде дамытуға болатын база. Ыңғайсыз трассада бірнеше сағатпен шектелген немесе ескі көтергіштің істен шығуынан үзіліп қалатын жаттығу процесі, тау инфрақұрылымы ондаған жыл бойы жүйелі түрде салынып, жаңартылып келе жатқан елдердің балаларына ұсынылатын жағдаймен бәсекелесе алмайды.

Балалар және жасөспірімдер спортында үзіліске орын жоқ. 8-10 жасында заманауи, кәсіби жабыны бар беткейде жаттыға алатын бала, оның орнына халықаралық стандарттардан алшақ жағдайда шұғылданса, ол дерексіз уақытты емес, спортта қайтарылмайтын жылдарды жоғалтады. Ол жасөспірімдер, кейін ұлттық құраманың құрамына үміткер бола алатын кезге дейін, дамыған инфрақұрылымы бар елдердің қарсыластарымен арадағы алшақтық іс жүзінде еңсерілмейтін дәрежеге жетеді. Бұл жалғыз емес, жүйелі мәселе: заманауи базасыз мектептер мен секциялар кадр дайындау бәсекесінде тұрақты түрде ұтылып отыр — тек халықаралық аренада ғана емес, ел ішінде де, мұнда дарынды баласы бар кейбір отбасылар жағдайы жақсырақ жерге жаттығуға кетуді жөн көреді. Мұндай мүмкіндігі жоқтар жай ғана резерв дайындау жүйесінен шығып қалады.

Тау инфрақұрылымы туралы әңгіме көбіне үлкен спорттық жеңістер мәселесіне ғана саяды, бірақ оның әсері одан кеңірек. Балалар мен жастардың сапалы сырғанау жағдайына жаппай қолжетімділігі — бұл сонымен қатар салауатты өмір салты және өсіп келе жатқан ұрпақтың енжар уақыт өткізудің орнына белсенді демалысқа тартылу мәселесі. Заманауи база тек құрама команда үшін ғана емес — ол шетелден балама іздеуге мәжбүр болмай, үйінің жанынан жаттығуға қауіпсіз орын алатын мыңдаған отбасы үшін де қызмет етеді.

Тау шаңғысы дәстүрі мықты дамыған елдердің тәжірибесі көрсеткендей: балалар мен жастарға арналған заманауи базасыз әлемдік деңгейдегі құрама команда өздігінен пайда болмайды — ол тек осы жағдай ең алғашқы, балалық кезеңде жасалған жерде ғана өсіп шығады.