Цифрлық қызмет: жаңа дәуір

Қазірдің өзінде мемлекеттік қыз­меттердің шамамен 90%-ын аза­маттар онлайн форматта ала алады. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің мә­ліметінше, eGov.kz порта­лын­да тіркелген пайдаланушылар са­ны бүгінде 15,1 млн адамнан ас­ты. Ай сайынғы белсенді ау­ди­то­рия – 6,4 млн пайдаланушы, ал күн сайын қосымшаға 671 мың­нан астам адам кіреді. 2025 жы­лы азаматтарға арналған 220 цифрлық сервис пен мемлекеттік қызмет қолжетімді болған. Ең сұ­ра­нысқа ие сервистердің қа­та­рын­да банктік қарыздар мен мик­рокредиттер алудан ерікті түр­де бас тарту сервисі, сотты­лы­ғының бар немесе жоқ екені ту­ралы анықтама, сондай-ақ заңды тұлғаның тіркеу әре­кет­тері туралы анықтама бар.

«Ұлттық ақпараттық тех­но­ло­гиялар» АҚ басқарма төрағасы Дәулет Бекмановтың айтуынша, компания ақпараттық қызмет көрсету саласында мемлекеттік ор­гандармен бірлесіп, азаматтар үшін қызмет алу үдерісін жеңіл­де­те отырып, мемлекеттік қыз­мет­терді цифрландыру бағытын­да жүйелі түрде жұмыс жүргізіп келеді.

– Біз eGov Mobile мобильді қо­­­­сымшасы арқылы алынған қыз­меттер санының жыл сайын тұрақты өсіп отырғанын байқап отыр­мыз, бұл атқарылған жұ­мыс­тың тиімділігін көрсетеді. Сон­дай-ақ «Цифрлық құжаттар» құралы қазақстандықтардың күнделікті өмірінде қалыпты әрі кеңінен қолданылатын сервиске айналғанын атап өткім келеді. Қазір олардың саны 39-ға жетті, оның ішінде жеке куәлік, жүр­гізу­ші куәлігі, студенттік билет жә­не басқа да әлеуметтік маңы­зы бар құжаттар бар», – дейді Д.Бекманов.

Цифрлық технологиялардың жедел дамуы әлем елдерінің әлеу­меттік-экономикалық, қо­ғам­дық-саяси өмірін қарқынды өзгертіп жатыр. EconomyKZ.org порталының сарапшысы Лина Егель «ЖИ енді жай ғана тех­но­логия емес. Ол – инфрақұрылым. Оның қолданылуы медицинаны, қаржыны, білімді, өндірісті, тіп­ті әскери және саяси саланы, бә­рін-бәрін қамтиды», – дейді. 

ЖИ – ақылды көмекші 

Демек, біз қаласақ та, қа­ла­ма­сақ та, ЖИ технологияларын бар­лық салада қолдану алдағы уа­қытта бұдан да жылдам өсе бере­ді деген сөз. Замана көшінің соңында қалмай, цифрлық бола­шаққа қадам басқан Қазақстан ай­мақтағы технологиялық көш­бас­шы болуға ұмтылуда. Қазір елі­міз БҰҰ-ның бағалауынша, әлем­дік цифрландыру индексін­де 24-орынға көтеріліп, «Элек­трон­ды үкімет» платформасын жаңар­туды жалғастырды. Жоға­ры­да айтқанымыздай, мемлекет­тік қызметтерді алу 100%-ға жуық дерлік онлайн форматта жүзеге асып отыр. Нәтижесінде, халық­қа қызмет көрсету орталықтары цифрлық кеңсеге айналады. Ха­лық өзіне қажетті құжаттарды, мә­ліметтер мен ақпараттарды алу үшін eGov AI деп аталатын ақыл­ды чат-боттың көмегіне жү­гінуіне болады. Сондай-ақ eGov.kz порталы, eGov Mobile мобильдік қосымшасы мен e-Otinish сияқты негізгі элект­рон­дық сервистерге жасанды ин­тел­лект енгізілді. Яғни, eGov Mobile мобильдік қосымшасы мен e-Otinish сияқты негізгі элект­рон­дық сервистерге қосылған eGov AI деп аталатын ақылды чат-бот­қа пайдаланушылар сұрағын тү­сінікті етіп жазса болды, қа­жет­ті анықтама немесе қызметті қа­лай алуға болатынын түсін­ді­ріп, сілтемесін де жібереді. Бұл ма­мандардың айтуынша, қызмет көр­сету жылдамдығын арттырып қана қоймай, сапаны жақ­сар­туға, өтінім беру процесін жеңіл әрі ыңғайлы етуге мүмкіндік береді. Тіпті, жасанды интеллект заң жазып, оның кейінгі орын­далуын да бақыламақ. Жасанды ин­теллект және цифрлық даму ми­нистрі Жаслан Мәдиев жа­қын уақытта eGov порталының жаңарған нұсқасы іске қосы­ла­тынын айтты. Оның хабарлауын­ша, қазіргі қолданыстағы eGov пор­талы 2013 жылғы техноло­гия­лар негізінде құрылған және өз мүмкіндігі шегінде жұмыс іс­теді. Кейінгі жылдары инф­ра­құры­лымға жүктеме артып, сер­вистер жиі істен шыға берген. Осы жағдайларды ескерген ми­нистрлік eGov-ты жаңа тех­но­ло­гиялық шешімдер негізінде eGov 3.0 жаңа нұсқасын жасақтап жа­тыр. Жоба халықтың мемле­кет­тік қызметтерге үздіксіз қол жет­кізуі үшін кезең-кезеңімен іс­ке асырылады.

Онлайн қызмет оңтайлы ше­шім бе?

2026 жылғы 8 қаңтарда Microsoft жариялаған жаңа дерек­тер­ге сенсек, ЖИ қолдануда ең жыл­­дам өсіп келе жатқан нарық ре­­тінде Оңтүстік Корея аталады. Бұл елде еңбекке қабілетті жас­та­ғы ЖИ қолданушылар саны 2025 жылдың бірінші жарты­сы­нан екінші жартысына дейін 18,5 пайызға артқан. Ал АҚШ-тың ға­лымдары, инженерлері, кә­­сіпкерлері мен компания бас­­­­­­шылары жасап жатқан өнім­дер әлемдік стандартқа айнал­ға­ны­мен, ЖИ-ді жаппай қолдану жа­­­ғынан Америка көшбасшы са­­налмайды. Мұның себебі – ІТ-маманы, киберқауіпсіздік са­­ласы бойынша сарапшы Ға­сыр Құралбайұлының түсін­діруін­­ше, оларда алдымен сапа со­­сын масштаб деген ұранға бай­­ланысты болуы мүмкін.

– Менің білуімше, еліміз мем­­­­­­­­лекеттік қызметтерді авто­мат­­тандыру немесе цифрлан­дыру бойынша әлемде алғашқы топ 10 немесе 15-ке кіреді. Бұл – біз үшін оң өзгеріс. Ал Оңтүстік Ко­реяда чат-боттардың тез ен­гі­зілуі мен тез қабылдауының бір­­неше факторы бар деп ой­лай­мын. Ондағы халық­тың цифр­лық сауат­ты­лығы мен техно­ло­­гия­ға се­нім­ділігіне байланыс­ты болуы мүмкін, – дей­ді ол. 

Ал біздің елдегі ха­лықтың цифр­лық сауаттылығы мен жаңа тех­но­ло­гияға сенімділігі ту­р­а­лы сөз қозғағанда, бұл бағытта нақ­ты зерт­­теу бар ма деген сұ­рақ туын­­дайды. Прези­дент жанын­да­ғы Страте­гия­лық зерттеулер инс­титутының дере­гін­ше, Қа­зақ­стан халқының тех­но­ло­гия­лар­ға деген сенім дең­гейі әр­қи­лы. Институттың бас ғы­­­лы­ми қыз­меткері Айгүл За­биро­ва­ның пі­кірінше, цифр­лық сенім өз­ді­гінен пайда бол­май­ды, оны бір түй­мені басу ар­­­қылы іске қосу не­месе бір ғана формалды нор­ма ар­қылы бекіту мүмкін емес.

– Шын мәнінде, цифрлық се­нім сияқты жаңа әлеуметтік нор­маны қалыптастыру туралы айт­сақ... Бұл күнделікті өмірде пай­­да болады, бірақ әзірге ол ере­­желер мен институттарға қа­ра­­ғанда технологияда тезірек да­­миды. Дәл осы алшақтық бү­гін­де адам үшін алаңдаушылық ту­дырады. Адамдардан жасанды ин­теллектке қатысты қор­қы­ныш­тарын сұрағанда, олар кө­біне жасанды интеллекттің өзіне бай­ланысты ешнәрсе айтпайды. Олар телефон қоңыраулары, мес­сенджерлердегі хабарла­ма­лар, банктен келген хаттар тура­лы айтады. Сондықтан қауіп­тер­дің ішінде бірінші орында ма­­­­­­­­­­ши­налардың «көтерілісі» емес, кибералаяқтық тұр. Одан рес­понденттердің 55,3%-ы қауіп­те­неді. Сондықтан да алаңдаушы­лық көбіне цифрлық орта өмі­р­­­­дің үйреншікті бөлігіне ай­нал­ған жерде жиі пайда болады: дәл сол жерде сенім мен қорға­ныс­қа деген сұраныс ертерек қа­лыптасады, – дейді маман. Де­мек, жаңа технологияның енуі­мен қатар, қорғана білу және сауаттану мәселесі қатар жүреді. Бі­рінсіз бірін түсіндіру жоқ нәр­семен әуре болумен пара-пар дей­ді маман. 

Жалпы, цифрлық сауат­ты­лық және сенім, қауіпсіздік тұр­ғысынан алғанда, «бір терезе» қа­­­ғидасымен қызмет көрсететін ор­талықтардың сақталуын маңыз­ды деп санайтын топтың бар екенін де естен шығармаған жөн. Назарбаев университеті жа­нындағы Ұлттық талдамалық ор­талықтың зерттеуінше, қарт­тар, ауыл тұрғындары және әлеу­­­меттік жағдайы төмен аза­мат­тар үшін онлайн қызметтің айт­арлықтай қолайсыз жақтары бар. Сонымен қатар техникалық ақау­лар, мемлекеттік қызмет­тер­дің күрделенуі немесе алаяқ­тық әрекеттердің көбеюі де ХҚКО-ның сақталуына қажет­ті­лік тудырады. Талдамалық ор­­талық ұсынған зерттеу қоры­тын­дысына сәйкес, респон­дент­тер­дің 75%-ы барлық қызмет он­лайн форматқа көшсе де, фи­зикалық кеңістіктерді сақтау ке­ре­гін қолдаған және олардың 86%-ы ХҚКО-лардың өз елді ме­кендерінде жабылуы айтар­лық­тай қолайсыздық туғызады деп есептейді. Тек 10%-ы бұл мә­­­­селе емес десе, тағы 4%-ы нақ­ты жауап бере алмаған. ҰТО Зерт­теу орталығының жетекшісі Сәуле Ғазизованың пікірінше, әлі де ХҚКО қоғам мен биліктің маңыз­ды өзара іс-қимыл алаңы болып қала береді.

– Қазақстандықтардың цифр­лық қызметтерге деген сұра­нысы өсіп келе жатқанына қара­­мастан, олардың басым бөлігі халыққа қызмет көрсету ор­талықтарынан бас тартуға асық­пайды. ХҚКО-ға деген қа­жеттілік тек жас, география­лық немесе қаржылық факторлармен шектелмейді. Қалада тұратын, орта жастағы және қаржылық жағдайы жақсы азаматтар да цифрлық кеңістікті қауіп-қатер аймағы ретінде қабылдай отырып, ХҚКО-ларға басымдық бере алады. Көптеген азамат бұл өзгерістің барлығын бақылап үлгермейді, сондықтан мемлекет тарапынан қолдау мен көмек күтеді. Сондықтан ХҚКО-лар­дың жабылуы – оңтайлы шешім емес, – дейді маман.

Ал цифрлық кеңселер пайда болған жағдайда халыққа қыз­мет көрсету орталықтары қыз­мет­­­керлерінің рөлі де өзгереді. Ен­ді олар кеңесші әрі көмекші ре­тінде жұмыс істеп, азаматтарға он­лайн қызметтерді қалай пай­далану керегін түсіндіреді және күр­делі жағдайларда қолдау көр­сетеді.

Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ