“Іске қосу жоспарланып жатыр...“ Неге Қазақстанда дәрі дәрмек үшін қоса төлеу жүйесі әлі енгізілмеді?

Қазақстанда дәрі-дәрмек үшін қоса төлеу тетігі - пациенттерге тегін аналогтардың орнына қымбатырақ препараттар шығынының бір бөлігін өтеу жүйесі талқыланып жатқанына бір жылға жуықтады. Жобаны 2025 жылы іске қосуға уәде берілген болатын. TengriHealth қоса төлеудің мәні неде екенін және оның неге әлі күнге дейін жұмыс істемей тұрғанын зерттеп көрді.

Қазақстанда дәрі-дәрмек үшін қоса төлеу тетігі - пациенттерге тегін аналогтардың орнына қымбатырақ препараттар шығынының бір бөлігін өтеу жүйесі талқыланып жатқанына бір жылға жуықтады. Жобаны 2025 жылы іске қосуға уәде берілген болатын. TengriHealth қоса төлеудің мәні неде екенін және оның неге әлі күнге дейін жұмыс істемей тұрғанын зерттеп көрді.

Бәрі неден басталды?  

Дәрі-дәрмекті қоса төлеу - бұл препарат құны пациент пен мемлекет арасында бөлінетін тетік. Бұл - көптен бері талқыланып келе жатқан, бірақ әлі күнге дейін енгізілмеген бастамалардың бірі. Біз бұл туралы осыдан жарты жыл бұрын, бәрі міне-міне басталатындай көрінген кезде егжей-тегжейлі жазған болатынбыз. Содан бері қоса төлеу жүйесінің қашан іске қосылатынын жіті қадағалап келдік. Өйткені бұл өте қажетті әрі маңызды идея.

Бастапқыда тетіктің қалай жұмыс істейтінін бірінші болып егжей-тегжейлі баяндағымыз келген еді, бірақ соңында бұл материал түрлі ведомстволардың, атап айтқанда Денсаулық сақтау министрлігі мен Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының (ӘМСҚ) бастамалары уақыт өте келе қалай созылып, қалай өзгеретіні туралы мақалаға айналды.

Қоса төлеу дегеніміз не және ол не үшін қажет? 

Қазақстанда 3,3 миллионнан аса адам амбулаториялық дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету (АДҚ) шеңберінде препараттарды тегін алуға құқылы. Бұл - емханаларда диспансерлік есепте тұрған түрлі созылмалы аурулары бар адамдар. Мұндай пациенттердің басым бөлігі артериялық гипертония зардап шегеді. Дәл осы диагноз бойынша тетікті "сынақтан өткізу" жоспарланған болатын.

Оның 2025 жылы жұмыс істей бастайтыны туралы алғаш рет Денсаулық сақтау министрлігінің өкілі Астанада өткен баспасөз мәслихатында мәлімдеді. Ол 2025 жылғы 1 шілдеден бастап елордада артериялық гипертензиясы бар пациенттер үшін қоса төлеу пилоттық жобасы іске қосылатынын айтқан еді.

Бірақ іс жүзінде бұл тетік 2025 жылы да, 2026 жылдың алғашқы төрт айында да іске қосылмады. 

Диспансерлік науқастардың электрондық тіркеліміндегі 2026 жылдың басындағы мәліметтер бойынша, Қазақстанда "артериялық гипертензия" диагнозымен 1 814 842 пациент есепте тұрған. Оның 1,2 миллионнан астамы тегін препараттар алу үшін дәріханаларға жүгінген. 

2025 жылы АДҚ аясында мұндай пациенттерді дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету үшін мыналар сатып алынды:

18 423 410 709 теңге сомасына 490,5 миллион бірлік препарат.

Алайда емханаларда берілетін дәрілердің бәрі бірдей пациенттерге жаға бермейді - біреуіне көмектеспесе, енді біріне сәйкес келмейді. Сондықтан адамдар өздеріне қажет деп санаған дәрілерді дәріханалардан өз қаражатына сатып алады.

Біз ресми сауал жолдаған Медициналық сақтандыру қоры мәліметінше, 600 мыңға жуық адам мемлекет сатып алатын дәрі-дәрмектерді алмайды.

"Болжам бойынша, пациенттердің бұл санатының айтарлықтай бөлігі (жартысынан көбі) препараттарды өз қаражаты есебінен сатып алады және қоса төлеу тетігін пайдалануға мүдделі болуы мүмкін", - делінген жауапта. 

Қоса төлеу жүйесі қалай жұмыс істеуі керек еді? 

"СҚ-Фармация" дәрі-дәрмек сатып алатын Денсаулық сақтау министрлігінің тізімінде дәрілердің нақты атаулары емес, олардың әсер етуші заты көрсетілген. Пациенттер үшін он халықаралық патенттелмеген атау бойынша препараттар қолжетімді.

Мысалы, амлодипин. Ол қан қысымын емдеуге арналған түпнұсқа препараттың да, көптеген дженериктердің де құрамына кіреді.

Емдеуші дәрігер рецепт жазып береді. Онда дәл осы әсер етуші зат көрсетіледі. Қандай да бір препарат тегін беріледі, бірақ ол адамға жақпаса, ол дәріханаға барып, өзіне жақсы көмектесетін басқа таблеткаларды сатып алады.

"Егер пациент қалайтын сауда белгісі немесе түпнұсқа препарат мемлекет тегін ұсынатын дәріден қымбатырақ болса, онда пациентке баға айырмашылығын төлеп, қалаған препаратын сатып алу мүмкіндігі беріледі", - деп ӘМСҚ қоса төлеуді енгізу тетігін осылай сипаттаған болатын. 

Қоса төлеуді енгізу мерзімдері қалай өзгерді?

Бұған дейін жазғанымыздай, бастапқыда бұл тетік 2025 жылдың жазында іске қосылады деп айтылған болатын. Бірақ бұл шілдеде де, тамызда да, одан кейін де орындалмады, дегенмен бұл тақырып БАҚ-та мезгіл-мезгіл көтеріліп тұрды. 

Қыркүйектің аяғында "Ашық НҚА" сайтында Денсаулық сақтау министрлігі қоса төлеу туралы бұйрық жобасын жариялады. Сонымен қатар, сол жылдың 7 қазанында министрліктің ресми сайтында жаңалық шықты:  

"Денсаулық сақтау министрлігі амбулаториялық дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етудің жаңа тетігін - дәрі-дәрмек үшін қоса төлеуді енгізеді. Пилоттық жоба 2025 жылы Астанада басталады және қолданыстағы тегін дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жүйесіне қосымша болады", - деп ведомствоның баспасөз релизінен үзінді келтіреміз. 

Сол кезде мерзімдері мен орнынан бөлек, мынадай жайттар айтылды: 

қоса төлеуді енгізу емханаларда рецепт бойынша дәрі-дәрмек алудың қолданыстағы тәртібін жоймайды. Адамдар бұрынғысынша препараттарды тегін ала алады. Қоса төлеу тетігі аясындағы төлем eGov мобильді қосымшасындағы "Әлеуметтік әмиян" сервисі арқылы - QR-коды бар электрон рецепт бойынша жүзеге асырылады деп жоспарланған болатын.

Сырттай қарағанда бәрі "іске қосылып жатыр", "басталады" дегендей, шешіліп қойған немесе шешілуге жақын мәселе ретінде қабылданды. Алайда бірлесе төлеу тетігі тағы да іске қосылмады. Сол кезде мұның себебін анықтай бастадық.

ӘСМҚ бірлесе төлеу туралы не дейді (2025 жылғы желтоқсан)

2025 жылғы 11 желтоқсанда ӘСМҚ баспасөз қызметі біздің сауалымызға жауап ретінде бірлесе төлеу жүйесінің мәртебесі туралы анықтама берді.

Қордағылар: "Астанада 1 шілдеден бастап іске қосылуы тиіс болған дәрі-дәрмекке бірлесе төлеу жобасы әзірге жұмыс істеп тұрған жоқ. Тетікті іске қосу үшін тиісті нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер енгізу қажет болды. Пысықтау барысында пациенттер мен жеке дәріханалар үшін де, қордың өзі үшін де бұл тетікті қолайсыз етуі мүмкін қиындықтар анықталды" деп растады.

Нақты қандай қиындықтар туралы сөз болды?

ӘСМҚ елімізде 8 000-нан аса дәріхана бар екенін түсіндірді.

"Егер олардың тең жартысы жобаға қатысатын болса, бұл қорға түсетін жүктемені қазіргі деңгеймен салыстырғанда (бүгінде медициналық қызмет көрсетушілермен - емханалар, ауруханалар және т.б. - 2 000-ға жуық келісімшарт әкімшілендіріледі) 2–2,5 есеге арттырып, қорды ұстауға қосымша шығындарды талап етер еді", - делінген анықтамада.

Әрбір жеке дәріханамен келісімшарт жасасқан кезде, ӘСМҚ пациенттердің оларды сатып алуына ешқандай кепілдіксіз, дәрі-дәрмектің белгілі бір тізбесінің болуын талап етуге мәжбүр болар еді. Бұл дәріханалардың айналымдағы қаражатының тұрып қалуына және қосымша шығындарға әкеп соқтырар еді.

Нәтижесінде, қор бірнеше аймақта ұсынылған ірі дәріхана желілері немесе дәріхана консорциумдарымен келісімдер арқылы бірлесіп төлем механизмін енгізу туралы ұсыныс пайда болғанын түсіндірді.

2025 жылғы желтоқсанда іске қосу мерзімі туралы не айтылды?

Жыл соңындағы жауапқа қарағанда, жоба оптимистік сипатта болды.

"Егер бұған дейін қанатқақты жобаны тек Астанада артериялық гипертензияны емдеуге арналған дәрі-дәрмектер бойынша өткізу жоспарланса, енді жаңа тетік агрегаторлар мен дәріхана желілерінің қосылуына қарай бірден еліміздің бірнеше өңірінде іске қосылады. Барлық техникалық және ұйымдастырушылық процестер реттелгеннен кейін, 2026 жылдан бастап тетікті басқа нозологияларға кезең-кезеңімен кеңейту жоспарланған", - делінген Қор хабарламасында.

Ал мерзімге келетін болсақ, жағдай былай болды.

"Желтоқсанның екінші жартысында Астана қаласында артериялық гипертензия диагнозы бар пациенттер үшін бірлесе төлеу бойынша қанатқақты жоба басталады деп күтіледі. Кейіннен дайындығына қарай жобаға басқа өңірлер де қосылады", - деп жауап берген еді бізге жыл аяғында.

Бірақ желтоқсанда, өздеріңіз түсінгендей, жоба тағы да басталмады - гипертензия бойынша да, "басқа нозологиялар" бойынша да.

Ал сәлден соң қордың өзі бірнеше күн бойы жаңалықтардың басты "кейіпкеріне" айналды. 16 желтоқсанда премьер-министр Олжас Бектенов ӘСМҚ-ны Денсаулық сақтау министрлігінен Қаржы министрлігінің қарамағына өткізуді тапсырды.

Шамамен сол уақытта депутаттар да бұл мәселеге назар аударды. 2025 жылғы 12 желтоқсанда Мәжілісте бірлесе төлеу туралы сауал жолданып, онда нарықтың монополиялануы мүмкін екендігіне қатысты қауіп айтылды. Депутаттар бірлесе төлеу жүйесі толықтай ашық әрі түсінікті емес екенін, ал мемлекет жеңілдікпен беретін дәрілер тек ірі дәріхана желілеріне ғана түсетінін атап өтті.

Депутаттар әлеуметтік мәртебесі бар ел азаматтарына дәрі-дәрмектерді делдалсыз, жеңілдікті бағамен алуы үшін арнайы әлеуметтік карталар беруді ұсынды. Ал жүйенің өзін ашық ету керектігін айтты.

ӘСМҚ бірлесе төлеу туралы не дейді (2026 жылғы ақпан және сәуір)

Біз осы уақыт бойы тақырыпты бақылауды жалғастырдық және жақында ғана нық сеніммен хабарланған бірлесе төлеуді іске қосу мерзімінің не себепті кейінге шегерілгенін анықтауға тырыстық. Өкінішке қарай, "жанды" пікір берілмеді, сондықтан тек жазбаша берілген ақпаратпен шектелуге мәжбүрміз.

Ақпандағы сауалымызға қор былай деп жауап берді:

"Жобаны практикалық пысықтау барысында жүйелі шектеулер анықталды, олардың ішіндегі ең бастысы - дәріхана ұйымдасқан қамтудың жеткіліксіздігі, әсіресе өңірлерде. Бұл пациенттердің тетікке қолжетімділігін объективті түрде шектеп, ел бойынша тең жағдайды қамтамасыз етуге мүмкіндік бермеді".

Сондықтан, ӘСМҚ мәліметінше, сол уақытта жоба бойынша жұмыстар әлі де жүргізіліп жатқан. Ал іске қосу мерзімі ше? Енді ешқандай нақтылық жоқ, тіпті шамаланған күндер де аталмады.

"Жобаны іске қосудың түпкілікті мерзімі нормативтік және ұйымдастырушылық пысықтау аяқталғаннан кейін айқындалады", - деп хабарлады бізге ақпанда.

Екі айдан кейін, сәуірде, қор IT-шешімдердің прототиптерін әзірлеп, процестерді тестілеуден өткізгенін хабарлады. Бірақ нәтижесінде "бірлесе төлеу тетігін енгізу қосымша жүйелі реттеуді талап ететіні" анықталған.

"Осыған байланысты, мұндай құралдарды іске қосу жүйе толық дайын болған жағдайда ғана мүмкін деп санаймыз. Аталған процестер аяқталмай жатып, тетікті мерзімінен бұрын масштабтау емделушілер үшін дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету қолжетімділігінің төмендеуіне және жүйенің қаржылық тұрақтылығының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін", - деп қордың сөзін келтіреміз. 

Жүйенің нақты қашан дайын болатынын ведомство нақтыламады.

Денсаулық сақтау министрлігінің жауабы (2026 жылғы 21 сәуір) 

Сонымен қатар, сәуірдіің ортасында Денсаулық сақтау министрлігіне кезекті сауал жолдадық. Ведомство да бізге "бірлескен төлем тетігін енгізуді нормативтік, ұйымдастырушылық және техникалық қамтамасыз ету бойынша кешенді жұмыс" жүргізіліп жатқанын хабарлады. Сондай-ақ, пилоттық жобаны бұрынғыша артериялық гипертензияны емдеуге арналған препараттардан бастау жоспарланып отырғанын қосты. 

Біз тетіктің осы уақытқа дейін неге іске қосылмағаны туралы сұраған едік. Бірақ бұл сұрақтарға жауап ала алмадық. Сондықтан бірлескен төлемді іске қосуға не кедергі болғанын тек болжауға ғана қалады.    

Енді оны 2026 жыл ішінде енгізуге уәде беріп отыр. Нақты мерзімі көрсетілмеген. 

Авторы: Оксана Акулова

Дайындаған Дина Шәріпхан

Google News арқылы жаңалықтарымызды қадағалаңыз

Жазылу

Дәрі-дәрмек

Медицина

Денсаулық

пациенты

Денсаулық сақтау министрлігі

қаржыландыру