Қоқыс жасырын қауіп: Қалдық мәселесін қалай шешеміз?

Полигон көп, талапқа сайы аз

Қазақстанда тұрмыстық қалдық мәселесі барған сайын күрделеніп келеді. Жыл сайын 4,5–4,8 миллион тонна қалдық жиналса да, оның тек 25,8%-ы ғана қайта өңделеді. Қалған бөлігі полигондарға немесе рұқсатсыз үйінділерге төгіліп, табиғатқа зиян келтіреді. Жиналған қалдықтар шіріп, жағымсыз иіс шығарады, кейде ашық жерге төгіліп қалады. Қоқыс үйінділерінде өрт шығуы да жиі кездеседі, ал оның иісі жақын маңдағы тұрғындардың денсаулығына тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, тұрмыстық қатты қалдықтардың көбеюі, кәріз көлемінің ұлғаюы және өнеркәсіптік қалдықтардың суды ластауы да маңызды экологиялық проблемаларды туындатады.

Инфографика: Kazinform

Ертеректе қоқыс негізінен органикалық қалдықтардан тұрса, қазір тұрмыстық, ауылшаруашылық, өндірістік және химиялық қалдықтардың көлемі айтарлықтай артқан. 2024 жылғы ресми деректерге сәйкес, республикада 2 983 қатты тұрмыстық қалдық полигоны тіркелген. Алайда олардың тек 611-і, яғни шамамен 20%-ы ғана экологиялық және санитарлық талаптарға сай келеді. Қалған полигондар ескірген инфрақұрылым мен қатаң бақылаудың жоқтығын көрсетеді.

Инфографика: Kazinform   Ауылдық жерлердегі қиындықтар

Ауылдық жерлердегі полигондар ерекше күрделі жағдайда тұр. Экология министрлігі редакция жолдаған ресми сауалға берген жауабына сәйкес, «рұқсат алу рәсімдерінің күрделілігі» көптеген полигондардың заңды түрде жұмыс істеуіне кедергі келтіруде. Сол себептен Үкімет Экология кодексіне түзетулер енгізіп, 350-бапқа сәйкес ауылдық елді мекендердегі полигондарға жеңілдетілген экологиялық талаптар мен арнайы рәсімдер белгілеуді көздеп отыр. Қазіргі таңда бұл түзету Парламент Мәжілісінде қаралып жатыр.

Инвестициялық тартымдылығы төмен полигондарға жеке капитал тарту қиын болғандықтан, Үкімет утилизациялық төлем қаражаты есебінен 53 миллиард теңгеге шамамен 45 жаңа полигон салуды жоспарлап отыр. Бұл қадам ауылдық жерлердегі қалдықтарды заңды түрде жинау мен орналастыруды қамтамасыз етуге, сондай-ақ экологиялық қауіптің алдын алуға бағытталған.

Жасыл экономикаға көшу: мақсаттар мен жобалар

Қазақстан қалдықтарды басқару саясатын «жасыл экономикаға» көшу тұжырымдамасымен үйлестіріп келеді. Министрлік мәліметінше, негізгі мақсат – 2030 жылға дейін қалдықтарды қайта өңдеу үлесін 40 пайызға, 2050 жылға қарай 50 пайызға жеткізу. Сонымен қатар 2030 жылға дейін ел халқы толықтай қалдықтарды шығару қызметімен қамтылуы тиіс.

Фото: freepik.com

Қазіргі уақытта республика бойынша қалдықтарды сұрыптау және қайта өңдеу инфрақұрылымын дамытуға бағытталған 61 жоба іске асырылып жатыр. Астана, Алматы және Шымкент қалаларында қалдықтарды энергия көзіне айналдыруға арналған жобалар да қарастырылуда. Аталған бастамалар тәулігіне 4 100 тонна қалдықты өңдеуге, 293,2 млрд теңге көлемінде инвестиция тартуға және 325 тұрақты жұмыс орнын ашуға мүмкіндік бермек.

Сарапшылар не дейді?

Қазақстанда қалдықтарды қайта өңдеу көрсеткіші ресми түрде 25,8% деп көрсетілсе де, сарапшылар бұл санның шынайылығына күмән келтіреді. Олардың пікірінше, ресми деректер қалдықтарды басқарудың нақты тиімділігін көрсетпейді.

Экологиялық консалтинг компаниясының басшысы Абай Еркебаланның айтуынша, Қазақстандағы қалдық мәселесі тек тұрмыстық қалдықтармен шектелмейді. Оның дерегінше, ел аумағында бүгінге дейін шамамен 34 млрд тонна өндірістік қалдық жиналған, ал жыл сайын бұл көлемге бірнеше млрд тонна қосылып отырады. Сонымен қатар 300 млн тоннадан астам радиоактивті, аса қауіпті қалдықтың сақталуы экологиялық қатердің ауқымын айқын көрсетеді. Дегенмен, сарапшы тұрмыстық қатты қалдықтарға жеке тоқталады.

- Тұрмыстық қалдықтардың өзі толық қайта өңделмейді. Қазақстанда осы күнге дейін 100 млн тоннадан астам қалдық жиналып қалған, ал жыл сайын 4,5–5 млн тонна қалдық түзіледі. 2024 жылы 4,6 млн тонна қалдық жиналып, оның тек 1,3 млн тоннасы ғана сұрыпталған. Алайда бұл көрсеткіш те шынайы жағдайды толық көрсетпейді: полигондар санитарлық және экологиялық талаптарға сәйкес емес, көп қалдық қайта өңделмей, көмілген күйінде қалады, – дейді сарапшы.

Фото: Абай Еркебаланның жеке мұрағатынан

Қазақстандағы қалдықтар әртүрлі: пластик, қағаз, құрылыс қалдықтары, ескі киім, металл және ас қалдықтары. Қалаларда арнайы контейнерлер қойылғанымен, адамдар әлі де сұрыптауға үйренбеген, көбінесе барлық қалдық бір жүк көлігімен араластырып әкетіледі.

Сарапшының айтуынша, қалдықтарды басқарудағы түйткілдердің бірнеше негізгі себебі бар. Біріншіден, Қазақстанда қалдықтарды сұрыптау мен қайта өңдеуге арналған ғылыми және инновациялық жобалар жеткілікті болғанымен, оларды іс жүзінде енгізуге жергілікті әкімдіктер мен полигон операторларының қызығушылығы төмен. Айыппұл мөлшерінің аздығы мен жауапкершіліктің әлсіздігі кешенді шешім қабылдауға ынта қалыптастырмай отыр.

Екіншіден, отандық ғалымдар ұсынған бірқатар тиімді технология әлі де стартап деңгейінен аса алмай келеді. Бұған қаржыландырудың жеткіліксіздігі немесе бөлінген қаражаттың мақсатсыз жұмсалуы себеп. Сонымен қатар, сарапшы «Жасыл даму» қорының қаржыны игеру тетіктерінің ашық еместігін атап өтті. Оның айтуынша, миллиардтаған теңгенің нақты қайда жұмсалғанына қатысты қоғамдық бақылау жоқ.

Абай Еркебалан қалдықтардың небәрі 25,8 пайызы ғана қайта өңделетіні ұзақ мерзімді экологиялық қауіп төндіретінін ескертеді. Сондай-ақ ол бүгінде ұсынылып отырған кейбір шешімдер, соның ішінде қалдықтарды жағу жобалары Экологиялық кодекстің негізгі қағидаттарына сәйкес келмейтінін айтты.

– Қалдықтарды жағу кезінде заманауи сүзгілер қолданылғанымен, ауаға метан, фуран, күкіртсутек секілді қауіпті заттар бөлінуі мүмкін.Ең тиімді жол – қалдықтарды барынша терең сұрыптау, органикалық қалдықтардан биогаз немесе энергия өндіру, сұрыпталған шикізатты қайта өңдеу. Бұл экологияны қорғаумен қатар, кәсіпкерлер үшін де тиімді, – дейді сарапшы.

Оның айтуынша, ауылдық жерлерде қалдықтарды басқарудың екі жолы бар. Аудан орталығына жақын ауылдардан қалдықтарды ірі полигондарға жеткізу тиімді, ал шалғай елді мекендерде шағын, мобильді өңдеу құрылғыларын орнату қажет.

Тек заң талаптарын енгізу жеткіліксіз, өйткені бұл адамдардың әдетін өзгертпейді. Сондықтан қалдықтарды сұрыптау мәдениетін қалыптастыру үшін бақылауды күшейту, халыққа ақпарат беру, түсіндіру жұмыстары мен материалдық ынталандыру қажет.

– Экологиялық мәдениет кейде мәжбүрлеу арқылы қалыптасуы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде ол білім мен түсіндіру арқылы бекітілуі тиіс. Қоқыс мәселесін шешу үшін нақты тәртіп пен жүйелі бақылау орнату керек, сол кезде ғана жер мен су таза болып, экологиялық қауіпсіздік қамтамасыз етіледі, – деп түйіндеді Абай Еркебалан.

«Астанада қалдық дағдарысы қаупі бар»

Тәжірибелі экологтар қауымдастығының төрағасы Лаура Маликова елордадағы қалдықтарды басқару жүйесінің мәселелеріне назар аударды. Оның айтуынша, «Жасыл даму» бағдарламасы аясында бекітілген ережелер толық құрылмағандықтан, қалдықтарды жинау мен өңдеумен айналысатын компаниялар қаржылық қолдаусыз қалған.

Фото: Лаура Маликованың жеке мұрағатынан

– Жиналған утильалымның көп бөлігі тікелей қалдықтарды өңдеуге емес, басқа мақсаттарға жұмсалды. Мәселен, осының салдарынан Астана қаласында қалдықтарды сұрыптау желілері белгілі бір кезеңде мүлдем жұмыс істемей қалды. Қазіргі таңда елордада қалдықтардың небәрі шамамен 3%-ы ғана сұрыпталады, бұл - өте төмен көрсеткіш, – дейді сарапшы.

Эколог ресми статистика мен нақты ахуал арасындағы айырмашылыққа да тоқталды. Қалдықтарды қайта өңдеу үлесі ресми деректерден де әлдеқайда төмен болуы мүмкін.

- Ресми деректерде қалдықтарды қайта өңдеу үлесі 25,8% деп көрсетілсе, іс жүзінде ол 3–4%-дан аспайды. Қолданыстағы қалдық көмілетін кейбір құтышалар толып кеткен, ал жаңа құтышалар әлі дайын емес. Бұл алдағы уақытта елордада қалдықтарды орналастыру мәселесін ушықтыруы мүмкін.

Егер жүйелі шешім қабылданбаса, Астана қаласында қалдық дағдарысы туындау қаупі бар. Мәселенің түпкі себебі – қалдықтарды басқару саласындағы жауапты институттардың, соның ішінде «Жасыл даму» қоры мен уәкілетті органдардың үйлесімді әрі нәтижелі жұмыс істей алмауы, – деп атап өтті Лаура Маликова.

Сарапшының пікірінше, қалдықтарды сұрыптау жүйесін дамыту үшін жиналатын қаржыны мақсатты әрі ашық пайдалану, өңдеуші кәсіпорындарды нақты қолдау және мемлекеттік органдар арасындағы жауапкершілікті айқын бөлу қажет.

– Шын мәнінде, Қазақстанда толыққанды қайта өңделетін қалдықтардың үлесі 10–15%-ға да жетпейді. Сондықтан ресми деректерді толық әрі тәуелсіз тексеру керек. Қоғам да, инвестор да нақты жағдайды білуі тиіс. Көзбояушылыққа жол бермей, қалдықтарды басқару саласындағы шынайы деректерді ашық жариялау – тиімді экологиялық саясаттың басты шарты, – дейді Лаура Маликова.

Ауылдық жерлердегі қалдық полигондарына қатысты да жүйелі тәсіл қажет. Оның пайымынша, әр ауылға жеке полигон салу экономикалық және экологиялық тұрғыдан тиімсіз.

– Оның орнына екі-үш ауылға ортақ немесе екі ауданның арасында орналасқан бір орталық полигон салу тиімдірек, – дейді эксперт.

Қоқыстан энергия өндіру жобаларына қатысты Лаура Маликова бұл бастамаларды барлық жерде бірдей енгізуге болмайтынын атап өтті. Оның айтуынша, мұндай жобалар қалдықтарды бөлек жинау жүйесі толық жолға қойылған қалаларда ғана тиімді әрі қауіпсіз іске асады.

– Алдымен қалдықтардың қайта өңдеуге жарамды бөлігін бөліп алу керек. Сондықтан энергия өндіру жобалары тек қалдықтарды бөлек жинау инфрақұрылымы жолға қойылған Астана, Алматы, Өскемен сияқты қалаларда ғана тиімді. Егер қалаларда ақылы қалдық қабылдау пункттері қайта ашылса, халық арасында сұрыптауға деген нақты ынта пайда болады, – дейді Лаура Маликова.

Қорыта келе, Қазақстандағы қалдық мәселесі тек полигондардың жетіспеушілігі немесе ескірген инфрақұрылымнан туындамайтынын түсінуге болады. Нақты шешім – қалдықтарды терең сұрыптау, ауылдық жерлерде мобильді өңдеу құрылғыларын орнату, халықты ақпараттандыру және мемлекеттік қолдауды жүйелеу. Тек осы кешенді шаралар ғана қоқыс дағдарысын болдырмай, қоршаған ортаны қорғауға мүмкіндік береді.

Қазақстанда тұрмыстық қалдықтарды бөлек жинау мен қайта өңдеу жүйесі толық жолға қойылмаған. Сарапшылар ресми статистика мен нақты ахуал арасындағы айырмашылыққа назар аударып, мәселені шешу үшін мемлекеттік қолдауды жүйелеу, өңдеуші кәсіпорындарды нақты қолдау, халықты ақпараттандыру және экологиялық мәдениетті қалыптастыру қажет екенін алға тартады. Тек осы шаралар қалдық дағдарысын болдырмай, қоршаған ортаны қорғауға мүмкіндік береді.