Қазақстан бизнеске және азаматтарды қолдауға деген көзқарасты қалай өзгертпек: сарапшы пікірі

Қазақстанда ауқымды реформалар жүзеге асырылмақ, атап айтқанда, бұл салық саясатына, бизнесті қолдауға және әлеуметтік көмекке қатысты болады. Қазақстан халқына Жолдаудан кейін ел алдында қандай міндеттер тұрғаны туралы Tengrinews.kz тілшісі ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының (ҚСЗИ) бас ғылыми қызметкері Санат Көшкімбаевпен сұхбаттасты.

Сарапшының пікірінше, Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жолдауда белгілеген міндеттер өзара байланысты: мемлекеттің тұрақтылығы экономикалық өсу қарқынына ғана емес, мемлекеттік институттардың тиімділігіне, азаматтардың өмір сүру сапасына және елдің сыртқы сын-қатерлерге төтеп беру қабілетіне де байланысты.

"Бизнеске кедергі келтірмеудің өзі үлкен көмек"

Өз сөзінде Президент елдегі кәсіпкерлікті дамытуға қатысты негізгі бастаманы белгіледі – ол 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізуді талқыға салуды ұсынды.

"Бизнеске "кедергі келтірмеудің" өзі үлкен көмек екенін іскерлік белсенділікке қатысты жүргізілген талдау анық көрсетіп отыр", - деді Тоқаев.

Сарапшы мораторийдің расында қағидатты қадам бола алатынын айтады. Оның пайымдауынша, бизнестің еркіндігі кәсіпкер үнемі тексерушіні күтуді қойған сәттен басталады.

"Бірақ бұл үш жылдың тек үзіліс ретінде емес, бақылау-қадағалау жүйесін толыққанды қайта құру уақыты ретінде пайдаланылуы маңызды. Тексерулерге тыйым салу әкімшілік қысымды төмендетеді. Алайда, мораторий аяқталғаннан кейін, егер тәсілдің өзі өзгермесе, бұрынғы тәжірибе қайталануы мүмкін", - деді Көшкімбаев.

Айта кетейік, Президент Жолдауда мынадай сандарды келтірді: бірінші жартыжылдықта жеке кәсіпкерлер жасаған заң бұзушылықтар саны 34 пайызға қысқарған, ал айыппұл сомасы қазірдің өзінде 11 пайызға ұлғайып, жоспардан тыс тексерістер ондаған есе көбейген. Сондықтан, сарапшының пікірінше, мәселе тексерулердің санында емес, оларды тағайындау ережелерінде болып отыр.

"Жаппай бақылаудан тәуекелдерді басқаруға көшу қисынды болар еді. Егер кәсіпкер жұмыс істеп, салықтарын төлеп, заңнаманы сақтаса, оның қызметіне үнемі араласудың қажеті жоқ. Бақылау азаматтардың денсаулығына, қоршаған ортаға, экономикалық қауіпсіздікке, өнім сапасына, жұмыскерлер мен тұтынушылардың құқықтарына нақты қауіп төнетін тұстарға шоғырлануы тиіс", - деп есептейді сарапшы.

Оның пікірінше, тағы бір мәселе – мемлекеттік органдар тарапынан қойылатын талаптардың қайталануы. Әртүрлі ведомство бірдей құжаттарды сұратқанда, кәсіпкерлер бизнесті дамытудың орнына уақытын бюрократиялық рәсімдерге жұмсауға мәжбүр болады.

Бұл ретте Көшкімбаев мораторий жосықсыз компанияларды жауапкершіліктен босатпауы тиіс екенін атап өтті. Міндет – бақылауды неғұрлым таңдамалы әрі негізді, ал мемлекет пен бизнес арасындағы қарым-қатынасты болжамды ету.

Байларға арналған жоғары салық: нені ескеру маңызды?

Экономикалық өзгерістердің тағы бір бағыты – бай-бағландарға арналған жоғары салық мөлшерлемесін енгізуді талқылау. Сарапшы бұл тәсіл ауқатты азаматтардың бюджетке қосатын үлесін арттыруды көздейтінін, алайда оны нақты іске асыру үшін салық базасын анықтаудың нақты ережелері қажет екенін айтады.

Көшкімбаев прогрессивті салық салу, егер ол дәйекті және таңдамалысыз қолданылса, қоғам тарапынан әділ шешім ретінде қабылдануы мүмкін екенін атап өтті.

"Негізгі шығындарды орташа немесе төмен табысы бар адамдар көтеріп, ал ірі актив иелері бұрынғы артықшылықтарын сақтап қалған жағдай өте ауыр қабылданады. Сондықтан әділдік тек мәлімдемелерде емес, жалпы салық жүктемесінің бөлінісінен де көрініс тапқанда ғана сенімді болады", - дейді сарапшы.

Оның айтуынша, бұл ретте жоғары мөлшерлеме жоғары табыс немесе мүлікке ие болғаны үшін жазаға айналмауы тиіс. Заңды түрде иеленген активтер нарықтық экономиканың маңызды бөлігі болып қала береді, ал жаңа жүйе орта таптың жоғарғы өкілдеріне емес, нақ ірі байлыққа бағытталуы керек.

Сарапшы қомақты капиталдың қалыптасуы оның иесінің еңбегіне ғана емес, мемлекет қамтамасыз ететін жағдайларға: инфрақұрылымға, меншікті қорғауға, қаржы жүйесіне, кадрлар даярлауға және қоғамдық тұрақтылыққа байланысты екенін атап өтті. Сондықтан ауқатты азаматтардың үлкен салықтық үлесі туралы мәселе қоғамды дамытуға жұмсалатын шығындардың қалай бөлінетінімен де байланысты.

Көшкімбаев мұндай тәсілді іске асыру үшін нақты қандай табыстар мен активтерге жоғары мөлшерлеме бойынша салық салынатынын анықтау қажет деп санайды. Сондай-ақ активтерді жасанды түрде бөлшектеу мен жасыруға қарсы механизмдерді қарастыру керек.

Әлеуметтік көмек: төлемге тәуелділіктің алдын алу

Жолдаудағы тағы бір маңызды тармақ – әлеуметтік қолдау тәсілдерін қайта қарау. Сарапшының пайымдауынша, төлемдердің атаулылығы мемлекет өзін-өзі асырай алмайтын адамдарды қолдаудан бас тартуы тиіс дегенді білдірмейді.

"Жәрдемақы адамды қиындықтан шығара алады, бірақ ол одан әрі көтерілуге мүмкіндік бермейтін шекке айналмауы тиіс", - деп есептейді Көшкімбаев.

Оның пікірінше, қолдау шараларын белгілеу кезінде адамға тұрақты көмек қажет болатын жағдайлар мен мемлекет дербес өмірге оралу үшін жағдай жасай алатын кездерді ажырата білу маңызды. Қарттар, мүгедектігі бар адамдар, балалар мен өмірлік қиын жағдайда қалған отбасылар сенімді қорғалуы тиіс. Ал еңбекке қабілетті азаматтар үшін жұмыс орындары, кәсіби даярлық, қолжетімді көлік, балабақша мен жеке ісін ашу мүмкіндігі маңызды болуы мүмкін, деп атап өтті сарапшы.

Сондықтан әлеуметтік саясаттың тиімділігін жәрдемақы алушылардың санымен ғана өлшемеген жөн, дейді Көшкімбаев. Ең бастысы – қолдаудың арқасында қанша отбасы табысын арттырып, кәсіп иеленіп, жұмыс тауып, тұрақты төлемге тәуелділіктен арылғанын түсіну маңызды.

"Түпкі мақсат – алушылар санын қалай да азайту емес, өзін-өзі қамтамасыз ету мүмкіндігі пайда болғандықтан көмекті қажет етпейтін адамдар санын көбейту", - дейді сарапшы.

Инфрақұрылым мен технологиялар - экономикалық дербестік факторы

Ішкі реформалар Қазақстанның халықаралық қатынастардағы дербестігін сақтау мүмкіндігімен де тығыз байланысты, дейді Көшкімбаев. Ол энергетика, көлік дәліздері, өнеркәсіп және цифрлық инфрақұрылым экономикалық өсімге ғана емес, елдің сыртқы жеткізушілерге, бағыттар мен технологияларға тәуелділігіне де әсер ететінін түсіндірді.

"Бүгінде егемендік шекарамен немесе классикалық түсініктегі әскермен ғана өлшенбейді. Елдің өзін энергиямен қамтамасыз ете алуы, қажетті технологияларға ие болуы және тұрақты көлік бағыттарының болуы да маңызды", - дейді Көшкімбаев.

Оның айтуынша, Қазақстанның Еуразияның ірі экономикалық және саяси орталықтары арасында орналасуы, сондай-ақ әлемдік мұхитқа тікелей шығу жолының болмауы баламалы көлік бағыттары мен сыртқы байланыстарды әртараптандырудың маңызын арттыра түседі.

"Егер экономика бір ғана экспорттық тауарға, бір ғана көлік бағытына немесе маңызды технологиялардың бір ғана жеткізушісіне тәуелді болса, сыртқы саяси маневр жасау мүмкіндігі еріксіз тарылады. Сондықтан Орта дәліз, теміржолдарды, Ақтау және Құрық порттарын жаңғырту, энергетикалық қуаттарды дамыту тек коммерциялық мәнге ие емес. Олар балама жолдар ашып, Қазақстанның сыртқы дүрбелең алдындағы осалдығын азайтады", - деп атап өтті сарапшы.

Энергетика мәселесіне келсек, Көшкімбаев сенімді электр қуаты өнеркәсіп, көлік, деректерді өңдеу орталықтары мен жаңа қалалар үшін қажет екенін атап өтті.

"Сондықтан Президент қойған 2029 жылға қарай тұрақты энергетикалық профицитті қамтамасыз ету міндеті мемлекеттік тұрақтылықтың кең ауқымды мәселесімен тікелей байланысты", - дейді сарапшы.

Көшкімбаев Президент айтқан ішкі жаңғыру тек даму бағдарламасы емес, бұл сыртқы саяси таңдау еркіндігін сақтау және кеңейту мәселесі, ал ол елдің егемендігі мен тәуелсіздігіне тікелей қатысты деп есептейді.

Тағы оқыңыз: Қазақстанды ауқымды өзгерістер күтіп тұр: Президенттің он негізгі мәлімдемесі

Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз

Қосу