Соғым маусымы: жылқыға сұраныс артты

Бүгін қыстың алғашқы күні. Қазір бірде жылымық, бірде бұлтты. Көп аймақта қар түспегенімен, жұрт соғымын қамдап жатыр. Қазақтың жыл есебінде «қарашаның 20-сы желтоқсан кіреді». Ал желтоқсанды орталағанда соғым басталады. Осы пайымға қарасақ, соғымбасы келіп те қалды.

Тек қазір Арқада бұрынғыдай алай-түлей боран жоқ. Тіпті қар да тұрмайтын болған. Қыс бойы күн әлсін-әлсін жылып, қар жиылмайды. Десе де ел: «Желтоқсанның қары болмаса да, қыстың қамы болсын», – деп базар жағалап жүр.

Соғым маусымы басталысымен жылқыға сұраныс артқан. Жабағы, тай, құнан, дөнен – әрқайсысының салмағы мен бағасы әртүрлі. Мәселен, 1,5 жасар мал орта есеппен 150-160 келі береді. Ал ірі жылқылар 250 келіге дейін жетеді.

Батырбек Қошқарбаев, кәсіпкер:

- Шағын отбасы болса 3-4 адамдық болса жабағы дейді, жабағы деген биылғы құлын ғой. Енді шамамен 120 келі болады. Сол қаладағы 3-4 адамға жеткілікті деп ойлаймын. Ал, мысалы, ата-енесімен, бауырлары бар көп отбасы болады. Олар көбінесе байтал алуға тырысады. Байталдың салмағы 200 келі шамасында.  Бір қысқа, көктемге дейін жетеді.

Соғым көбіне желтоқсанның алғашқы жартысында сойылады. Қазақ жазда қой-ешкіні талқажау етсе, қыста жылқы мен сиырды құп көреді. Білетін жұрт қолға байлаған малды емес, далада тебіндеп жүрген малды таңдайды. «Жылқыны қар бастырып, бір аяз көрсетіп барып пышаққа жығады», – дейді этнограф.

Батырхан Жұмабай, тарихшы, этнограф:

- Алғашқы қар түскен соң алғашқы бір суық өтеді ғой, бір суық өткен соң ғана сояды. Өйткені қатты суық болған кезде жылқы малы малдың ішіндегі өте бір сезімтал мал ғой. Ол ішкі майын сыртына шығарады. Яғни қабырғасының сыртына қазысына шығарады. Қысыр қалған, үйірге қосылмаған, айғырға қосылмаған ұрғашы малдарды, байталдарды, биелерді сойған.

Батырбек Қошқарбаев, кәсіпкер:

- Жылқының семіздігін әркім әртүрлі анықтайды. Біріншіден, жуас мал болса, ұстатса, жалынан қарауға болады. Жалы қалыңдап, тікірейіп тұрады. Жылқыда умасынан қарайды дегеніміз асты, кіндік тұсы ғой, міне. Кіндігінің төмен жағы бос болып салбырап тұрады. Май жинайды. Сол жерінен бастап майы қалыңдаса, қазысы бар деген сөз. Мынау, мысалы, қазір семіз. Қазір сойсаң, бармақ қазы береді.

Соғымды әдетте қар түсіп, аяз күшейгенде сояды. Оған себеп жалқының еті қызуы жоғары болғандықтан бусанып, бұзылып кетуі мүмкін. Дегенмен қазір әркімнің үйінде мұздатқыш болғандықтан, ертедегі дәстүр қалған. Әркім көрпесіне қарай көсіліп, күн суытқан мезгілде соя береді. Сондықтан қызылсырап отырған жұртқа «соғымыңыз шүйгін болсын» дейміз.

Авторлары: Дильназ Тұрғазыева, Диас Ковланбаев