Ұлттық тауарлар каталогі: нарықты жүйелеу бастамасы

Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, Qazaq24.com түсініктеме жасады..

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап елімізде Ұлттық тауарлар каталогі (ҰТК) енгізіледі. Бұл жүйе саудадағы әр тауарды бірыңғай базаға тіркеп, дүкендер мен базарлардағы өнім қозғалысын толық есепке алуға мүмкіндік береді. Каталогті қолдану барлық нарық субъектілеріне міндетті болады.

Коллажды жасаған – Зәуреш Смағұл, «ЕQ»

Қазір бір тауарға қатысты дерек өндірушіде бір бөлек, дистрибьютор мен сатушыларда мүлде басқа түрде тіркеледі. Маркетплейстер мен дүкендер де өз каталогтерін жеке жүргізеді. Осыдан тауар бірнеше мәрте қайталанып, құжаттарда қателік кетеді, салықтық есепте сәйкессіздік туындайды. Мұндай жүйесіздікті реттеу мақсатында бірыңғай Ұлттық тауарлар каталогі құрылып жатыр.

Бұл каталог орталықтандырылған цифрлық жүйеге негізделеді. Әрбір тауарға бірегей NTIN коды беріледі. Сол код арқылы өнім барлық жерде бірдей танылады. Тауар картасында оның атауы, құрамы, шығарылған елі, өлшем бірлігі, бренді секілді негізгі мәліметтер көрсетіледі. Бұл карталар тексеруден өтеді әрі өндірушіден бастап кассалық жүйелерге дейін барлық қатысушыға ортақ қолданылады. Қаржы вице-министрі Әсет Тұрысовтың айтуынша, негізгі мақсат – бірыңғай цифрлық платформаны жолға қою.

«Бүгінде елімізде түрлі анықтамалар мен каталогтер бар. Бұл тауарларды, жұмыстарды және қызметтерді қадағалау мен есепке алу кезінде мәліметтердің қайталануына әкеліп, сәйкессіздік пен қиындық тудырды. Осы мәселені шешу мақсатында Тауарлардың ұлттық каталогін әзірлеу қолға алынды. Ол көтерме және бөлшек саудада, кедендік декларацияларда, чектерде, электронды сауда алаңдарында, бюджетті жоспарлау мен атқару жүйелерінде ортақ дерек көзіне айналады», дейді Ә.Тұрысов.

Ұлттық каталог бизнеске үлкен жеңілдік береді. Кәсіпкерлерге тауар сипаттамасын қайта-қайта енгізудің қажеті жоқ. 1С жүйесіне де, маркетплейске де бір дайын картаны пайдаланады. Бұл әсіресе тауар түрі көп немесе импорт пен экспортпен айналысатын компанияларға тиімді. Уақыт үнемделеді, қате азаяды, тауарды нарыққа шығару жылдамдайды. Мемлекетке де пайдасы зор. Ұлттық каталог тауар айналымын бақылауға, көлеңкелі схемаларды анықтауға, ҚҚС жинауды реттеуге көмектеседі. Бірегей NTIN коды арқылы тауардың қайдан келіп, қайда кеткенін бақылау жеңілдейді. Тұтынушылар үшін бұл ашықтық деген сөз. Өнімнің құрамы, өндірушісі, сертификаты туралы ақпарат кассаларда, базарларда, сауда алаңдарында қолжетімді болады. Адам не сатып алып жатқанын нақты біледі.

Қазір ҰТК қанатқақты кезеңнен өтіп жатыр. Оған дистрибьюторлар, ірі сауда желілері мен маркетплейстер қатысады. «Anvar», «Small», «Magnum» жүйеге мыңнан астам өнім енгізіп қойған. «Ozon» мен «Halyk Market» те интеграцияны сынақтан өткізіп жатыр.

Кәсіпкерлерді алаңдататын ең басты сұрақ баға мәселесі екені белгілі. Жаңа жүйе енгізілсе, өнім қымбаттап кетпей ме деген күдік көпшіліктің көкейінде жүр. Бұл ретте Қаржы министрлігі өз ұстанымын ашық айтты. Тауарларды Ұлттық тауарлар каталогіне тіркеу де, NTIN кодын алу да тегін. Яғни кәсіпкерге қосымша шығын жоқ, ал бұл тауар бағасының өсуіне әсер етпейді.

Қазір Ұлттық каталогте тауар тіркелмегеніне ешқандай әкімшілік жауапкершілік қарастырылмаған. NTIN коды бір рет беріледі әрі мерзімсіз қолданылады, оны жыл сайын немесе белгілі бір уақыт сайын қайта ұзартудың қажеті жоқ. Міндетті түрде пайдалану талабы тек 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді. Бұл уақыт бизнеске жаңа жүйеге асықпай, сабырмен бейімделуге мүмкіндік береді.

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

«Қарапайым мысал келтірейін. Бір жүйеде өнім сүт деп жазылған, екіншісінде айран, үшіншісінде ашытылған сүт өнімі деп көрсетілген. Атауы бөлек болғанымен, шын мәнінде бұл бір ғана өнім. Осындай жіктеудегі бытыраңқылық қателікке, ақпараттың қайталануына, үдерістердің баяу жүруіне алып келді. Тауарлардың Ұлттық каталогі осының бәрін жояды. Біз атауы, құрамы, өндірушісі және бірегей «National Trade Item Number» бар тауардың бір ғана цифрлық төлқұжатын жасап отырмыз», деді Сауда және интеграция вице-министрі Әсет Нүсіпов.

Кей адамдар Ұлттық тауарлар каталогін цифрлық таңбалаумен шатастырады. Негізінде бұл екі түрлі жүйе. Елімізде тауарларды жіктеудің үш деңгейлі тәртібі қалыптасып келеді. Бірінші деңгей «Тауарлар мен қызметтердің жіктелуінің жалпы жіктеуіші» деп аталады. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл – тауарларды өте ірі топтарға бөліп санайтын мемлекеттік жүйе. Дүкендегі нақты бір тауарды емес, тауардың жалпы түрін көрсетеді. Мысалы, бұл жүйе «сүт» деп бөледі, бірақ ол сүттің қай бренд екенін, қай зауытта шыққанын, қанша грамм екенін ажыратпайды. Бұл жалпы статистика мен бюджетті жоспарлау үшін қажет. Яғни мемлекет экономикадағы тауар топтарын осы деңгей арқылы есептейді.

Екінші деңгей – Ұлттық тауарлар каталогі. Бұл – негізгі әрі әмбебап деңгей. Мұнда тауар атауы өндірушімен бірге нақты бекітіледі. Бір өнім бүкіл нарықта бір атаумен, бір кодпен жүреді. Сауда, есеп, салық, талдау бәрі осы деңгейге сүйенеді.

Үшінші деңгей – цифрлық таңбалау. Бұл жүйе әрбір тауар данасын немесе партиясын бақылауға қолданылады. Ол барлық өнімге емес, тек белгілі бір тауар топтарына қатысты енгізіледі. Цифрлық таңбалау көбіне контрафактімен күресуге, жарамдылық мерзімін бақылауға, салық тәртібін күшейтуге бағытталған.

Ұлттық тауарлар каталогі мен цифрлық таңбалау бірін бірі алмастырмайды, әрқайсысының өз орны бар. Ұлттық каталог бүкіл нарыққа ортақ тәртіп орнатады. Ал таңбалау жекелеген тауарлар бойынша бақылауды күшейтеді. Осыны түсіну кәсіпкерлерге де, қарапайым тұтынушыларға да маңызды.

Жаңа салықтық әкімшілендіру ережелерінің күшіне енуіне екі аптадан аз уақыт қалды. Техникалық терминологиясы күрделі көрінгенмен, оның артында елдегі әрбір сауда орнының мүддесі тұр. Іскерлік орта бұл кезеңді әлдеқашан «сын сағаты» деп атап кеткен. «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы басқарма төрағасының орынбасары Тимур Жаркеновтің айтуынша, ақпараттық-түсіндіру жұмыстары реформаның қарқынына ілесе алмай отыр.

«Нормалар міндеттелмей тұрып, бізге түсінікті алгоритмдер қажет. Кәсіпкерлердің басты наразылығы – «әдіснамалық тығырық». Аванстық төлемдерді қалай жүргізу керек? Сыйлық сертификаттарын қалай есепке алу қажет? Бір чекте тауарлар мен қызметтерді қалай бөлуге болады? Бұл сұрақтар әзірге жауапсыз қалып, осының салдарынан келешекте болуы мүмкін сот дауларына қатысты қауіп тудырып отыр», дейді Т. Жаркенов.

Ал Қаржы вице-министрі Әсет Тұрысовтың пікірінше, алаңдауға негіз жоқ. 2026 жыл сынақтық пайдалану кезеңі болады. Тауарлардың басым бөлігі каталогте бекітілген кезде ғана жүйе өнеркәсіптік кезеңге өтеді. ҰТК кодтары болмаса электронды шот-фактуралар бұғатталмайды. Мемлекеттік кірістер комитеті жазалаушы емес, проактивті өзара іс-қимылға бағдарланған. Қазір Қаржы министрлігімен, Сауда және интеграция министрлігімен келіссөздер үдерісі жанданды. Тараптар бизнес-қауымдастық мүддесін міндетті түрде ескере отырып, Ұлттық тауарлар каталогін дамыту бойынша бірлескен ұсыныстар әзірлеуге келісті.

Соңғы жаңалықтар